Người nhảy cao kiểu lưng qua được xà dù trọng tâm cơ thể chỉ lên tới sát mức xà, thậm chí hơi thấp hơn, vì cơ thể uốn cong như cây cầu vồng: lúc vai đã qua thì hông còn ở trên, lúc hông qua thì vai và chân thõng xuống phía dưới. Ở tư thế ưỡn cong ấy, trọng tâm có thể nằm ngoài cơ thể, bên dưới lưng. Mỗi phần cơ thể lần lượt vượt xà, nhưng trọng tâm của cả người không bao giờ phải lên cao hơn xà nhiều.
Trọng tâm là gì và vì sao nó quan trọng
Trọng tâm (khối tâm) là điểm mà toàn bộ khối lượng cơ thể có thể coi như dồn vào đó. Khi người nhảy đã rời mặt đất, trọng tâm bay theo một đường parabol duy nhất, được định sẵn bởi tốc độ và hướng lúc chân rời đất. Vung tay, co chân, ưỡn lưng trên không không làm trọng tâm lên cao thêm được một phân nào.
Vì vậy, câu hỏi kỹ thuật của nhảy cao là: với một độ cao trọng tâm cho trước, làm sao xếp cơ thể để qua được xà cao nhất. Các kỹ thuật nhảy cao trong lịch sử thật ra là những câu trả lời khác nhau cho câu hỏi đó.
Ba phần của chiều cao nhảy
James Hay chia độ cao xà mà người nhảy vượt qua thành ba phần, cách chia nay vẫn dùng trong phân tích cơ sinh học:
| Phần | Nội dung | Giá trị thường gặp ở nam đỉnh cao |
|---|---|---|
| H1 – độ cao trọng tâm lúc rời đất | Người cao, tay vung lên, chân đẩy duỗi hết thì H1 lớn | khoảng 1,25–1,40 m |
| H2 – độ nâng khi bay | Do tốc độ thẳng đứng lúc rời đất quyết định | khoảng 1,0–1,1 m |
| H3 – chênh giữa trọng tâm cao nhất và xà | Kỹ thuật qua xà càng hiệu quả, chênh càng nhỏ, có thể âm | vài cm trên xà đến sát hoặc hơi dưới xà |
Một phép tính nhỏ cho H2: tốc độ thẳng đứng khoảng 4,5 m/s khi rời đất cho độ nâng trọng tâm v²/2g ≈ 4,5² ÷ (2 × 9,81) ≈ 1,03 m. Cộng với H1 khoảng 1,3 m, trọng tâm lên tới khoảng 2,33 m — đủ để vượt một mức xà quanh 2,30 m nếu kỹ thuật qua xà tốt. Các con số trên làm tròn từ những phép đo được công bố, mỗi người một khác.
Bảng này cũng giải thích vì sao người cao có lợi thế: H1 tự nhiên lớn hơn. Nhưng H2 và H3 là phần huấn luyện cải thiện được — và chênh lệch giữa các VĐV giỏi chủ yếu nằm ở đó.
Uốn cong cơ thể: trọng tâm ra ngoài người
Hãy hình dung một chiếc móc treo áo hình cung, hay một vòng cung bằng dây thép. Trọng tâm của nó nằm ở khoảng trống bên dưới cung, không nằm trên sợi thép nào cả. Cơ thể người khi ưỡn cong lưng trên xà cũng vậy: đầu và vai thõng xuống bên kia, chân còn ở bên này, hông đẩy lên cao nhất. Trọng tâm khi ấy nằm ở khoảng không bên dưới lưng — tức có thể ở dưới mức xà trong khi lưng người vẫn ở trên xà.
Đó là ý cốt lõi của kiểu lưng. Xà không cần "trọng tâm vượt qua", nó chỉ cần mọi phần cơ thể lần lượt không chạm vào.
Thứ tự vượt xà
- Đầu và vai qua xà trước, lưng hướng về xà, mắt nhìn chéo lên.
- Hông được đẩy lên cao nhất khi lưng ở trên xà, đầu và vai thả xuống bên kia — tư thế ưỡn cong.
- Chân được nhấc lên bằng động tác gập hông, cằm hướng về ngực, để bắp chân và gót không quẹt xà.
Bước 3 có một điểm vật lý thú vị. Trên không, khi người nhảy nhấc chân lên (gập hông), phần thân trên phản ứng ngược lại và hông có xu hướng hạ xuống, vì trọng tâm không đổi đường bay. Nhấc chân quá sớm thì hông rơi xuống xà; quá muộn thì gót quẹt xà. Cả kỹ thuật qua xà là bài toán canh thời điểm.
Chạy đà cong làm gì cho trọng tâm
Kiểu lưng đi kèm đường chạy đà hình chữ J: chạy thẳng vài bước rồi vào một đoạn cong về phía xà. Đoạn cong này có hai tác dụng vật lý:
- Hạ trọng tâm tự nhiên: chạy trên đường cong, người nhảy phải nghiêng vào trong để có lực hướng tâm, như xe đạp ôm cua. Nghiêng vào trong làm trọng tâm thấp xuống mà không cần khuỵu gối nhiều. Khi giậm, cơ thể dựng thẳng dậy từ tư thế nghiêng này, nên quãng đường trọng tâm được đẩy lên dài hơn — có thêm thời gian để tạo tốc độ thẳng đứng.
- Tạo xoay: rời đất từ thế nghiêng, cơ thể mang theo một lượng xoay (mô men động lượng) quanh trục dọc theo xà, kéo người lộn ngửa qua xà. Kết hợp với xoay quanh trục thân, lưng quay về phía xà.
Cú giậm nhảy cao kéo dài hơn nhảy xa, thường khoảng 0,15–0,2 giây. Tốc độ chạy đà cũng thấp hơn, ở nam đỉnh cao thường khoảng 7–8 m/s, vì mục tiêu là đổi đà thành độ cao chứ không mang đà đi xa. Chi tiết cách chạy đà chữ J nằm ở danh mục nhảy cao.
So sánh các kỹ thuật qua xà
| Kỹ thuật | Tư thế qua xà | Trọng tâm so với xà |
|---|---|---|
| Bước qua (kéo kéo) | Ngồi gần thẳng, chân lần lượt vung qua | Cao hơn xà khá nhiều |
| Nằm nghiêng (kiểu cuộn) | Nằm nghiêng một bên dọc xà | Gần xà hơn |
| Nằm sấp (straddle) | Úp mặt xuống, thân trải dọc xà | Có thể rất sát xà |
| Kiểu lưng | Ngửa lưng, cơ thể ưỡn cong | Sát hoặc hơi dưới xà |
Kiểu nằm sấp cũng cho phép trọng tâm đi khá sát xà nếu người nhảy cuộn người quanh xà khéo, và các VĐV nhảy kiểu này vẫn còn lập kỷ lục thế giới đến tận cuối thập niên 1970, gần mười năm sau khi kiểu lưng xuất hiện. Kiểu lưng thắng thế không chỉ vì vị trí trọng tâm mà còn vì dễ học hơn, cho phép chạy đà nhanh hơn và giậm một cách tự nhiên hơn. Điều kiện để kiểu lưng tồn tại là nệm dày: người nhảy tiếp đất bằng lưng và vai, điều không thể làm an toàn trên hố cát hay đống mùn cưa ngày trước. Câu chuyện người đưa kiểu lưng lên bục Olympic năm 1968 đã có bài riêng ở wiki khác trong hệ.
Điều người tập và giáo viên rút ra
- Đừng chỉ tập bật cao. H2 quan trọng, nhưng H3 — cách qua xà — có thể khác nhau tới cả chục phân giữa người làm tốt và người làm vụng với cùng sức bật.
- Quay video từ phía đầu xà (đứng ngoài khu nệm, dọc theo xà) để xem tư thế ưỡn và thời điểm nhấc chân. Hông "rơi" xuống xà thường là do nhấc chân sớm.
- Kiểu lưng cần nệm đúng chuẩn. Ở sân trường không có nệm nhảy cao đủ dày và rộng thì học kiểu bước qua, tiếp đất bằng chân. Không cho học sinh nhảy kiểu lưng xuống nệm mỏng hay đệm tập thể dục.
- Đau thắt lưng kéo dài ở người nhảy cao — động tác ưỡn lưng lặp lại nhiều — là dấu hiệu nên dừng tập và đi khám, không cố tập tiếp.
Câu hỏi thường gặp
Trọng tâm có thể ở dưới xà khi nhảy cao không?
Có thể, ở kiểu lưng. Khi cơ thể ưỡn cong trên xà, trọng tâm nằm ở khoảng không bên dưới lưng, nên có thể sát hoặc hơi thấp hơn mức xà trong khi từng phần cơ thể lần lượt vượt qua mà không chạm.
Vì sao nhảy cao kiểu lưng hiệu quả hơn kiểu bước qua?
Kiểu bước qua giữ người gần thẳng, trọng tâm phải lên cao hơn xà khá nhiều. Kiểu lưng xếp cơ thể thành vòng cung, trọng tâm chỉ cần lên sát mức xà. Kiểu lưng còn cho phép chạy đà nhanh hơn và giậm tự nhiên hơn.
Người nhảy cao giậm nhảy bật lên được bao nhiêu?
Ở nam đỉnh cao, trọng tâm được nâng khoảng 1,0–1,1 m sau khi rời đất, tương ứng tốc độ thẳng đứng khoảng 4,5 m/s. Phần còn lại của chiều cao là độ cao trọng tâm sẵn có lúc rời đất.
Vì sao chạy đà nhảy cao kiểu lưng phải chạy vòng cung?
Chạy cong khiến người nghiêng vào trong, hạ trọng tâm tự nhiên và cho quãng đẩy lên dài hơn khi giậm. Thế nghiêng cũng tạo chuyển động xoay giúp người lộn ngửa qua xà với lưng hướng về xà.
Học sinh có nên học nhảy cao kiểu lưng không?
Chỉ khi có nệm nhảy cao đạt chuẩn và người hướng dẫn. Không có nệm thì học kiểu bước qua và tiếp đất bằng chân, vì kiểu lưng tiếp đất bằng vai và lưng.
