Luật nhảy xa xoay quanh một vạch duy nhất: vạch giậm, tức mép ván giậm phía hố cát. Cú nhảy hợp lệ khi người nhảy giậm bằng một chân, không có phần nào của giày vượt qua mặt phẳng thẳng đứng của vạch giậm, và rời hố cát đúng cách. Thành tích đo từ vạch giậm tới dấu gần nhất mà bất kỳ bộ phận cơ thể nào để lại trên cát, đo vuông góc với vạch.
Nghe thì đơn giản, nhưng phần lớn tranh cãi ở sân nhảy xa đều nằm trong vài chi tiết nhỏ: giậm trước ván có bị phạt không, ngã ngồi ra sau thì đo ở đâu, đi ngược qua hố cát có sao không. Bài này đi lần lượt từng chi tiết, dựa trên luật thi đấu kỹ thuật của World Athletics (Liên đoàn Điền kinh Thế giới).
Đường chạy đà, ván giậm và hố cát
Một khu nhảy xa tiêu chuẩn gồm ba phần nối nhau theo một đường thẳng.
| Bộ phận | Quy định chính | Ghi chú |
|---|---|---|
| Đường chạy đà | Rộng 1,22 m, dài tối thiểu 40 m tính tới vạch giậm (khuyến nghị dài hơn khi có điều kiện) | Hai bên kẻ vạch trắng; người nhảy được đặt dấu bên cạnh đường chạy |
| Ván giậm | Dài 1,22 m, rộng 20 cm, dày khoảng 10 cm, sơn trắng, chôn ngang mặt đường chạy | Thường đặt cách mép gần của hố cát từ 1 m tới 3 m |
| Hố cát | Rộng 2,75–3 m; cát mềm, ẩm, được cào phẳng ngang mặt ván giậm trước mỗi lượt | Cát quá khô làm dấu nhoè, khó đo; cát quá thấp dễ gây chấn thương |
Ván giậm không có độ nảy. Nó chỉ là một tấm đánh dấu chắc chắn để người nhảy nhắm vào. Ở giải lớn, ngay sau vạch giậm có thêm thiết bị hỗ trợ trọng tài: trước đây là một dải chất dẻo (plasticine) in dấu giày khi giậm lố, nay nhiều giải dùng thêm camera và cảm biến để soi mặt phẳng vạch giậm.
Thế nào là giậm lố
Đây là lỗi phổ biến nhất. Theo luật hiện hành của World Athletics, lượt nhảy bị tính hỏng nếu trong lúc giậm nhảy, bất kỳ phần nào của bàn chân hoặc giày vượt qua mặt phẳng thẳng đứng của vạch giậm. Nghĩa là mũi giày chỉ cần chồm qua vạch, dù chưa chạm đất phía trước, cũng đủ bị cờ đỏ. Các phiên bản luật cũ hơn xét theo dấu in trên dải chất dẻo; người đọc tài liệu cũ nên lưu ý sự khác biệt này.
Ngược lại, giậm trước ván không phạm luật. Người nhảy giậm cách vạch 20 cm vẫn được tính, chỉ có điều thành tích vẫn đo từ vạch giậm, nên 20 cm đó mất trắng. Đây là lý do VĐV đỉnh cao tập chạy đà rất kỹ: một cú nhảy đẹp nhưng giậm hụt 15 cm có thể đánh rơi cả tấm huy chương.
Những lỗi hỏng khác trong lúc giậm và bay
- Giậm nhảy từ ngoài hai đầu ván giậm, dù trước hay sau đường kéo dài của vạch giậm.
- Dùng bất kỳ kiểu lộn nhào nào khi chạy đà hoặc khi nhảy. Kiểu "lộn trước trên không" từng được vài người thử vào thập niên 1970 và đã bị cấm.
- Chạy đà xong không nhảy mà chạm vào mặt đất hoặc hố cát phía sau vạch giậm. Chạy lướt qua hố cát cũng bị tính là một lượt hỏng.
- Sau khi giậm, chạm vào mặt đất bên ngoài hố cát ở điểm gần vạch giậm hơn dấu gần nhất trên cát.
Cách đo: dấu gần nhất, không phải dấu đẹp nhất
Thành tích đo từ dấu gần vạch giậm nhất mà người nhảy để lại trên cát, bằng bất kỳ bộ phận nào: gót chân, mông, bàn tay, cùi chỏ. Thước được kéo vuông góc với vạch giậm hoặc đường kéo dài của nó. Vì vậy một người bay rất xa nhưng chống tay ra sau khi tiếp đất sẽ bị đo tới dấu bàn tay, có khi mất 30–50 cm.
Thành tích ghi tới centimet, phần lẻ dưới 1 cm bị bỏ đi (làm tròn xuống). Ở giải nhỏ, trọng tài dùng thước dây thép hoặc thước sợi thuỷ tinh: một người giữ đầu thước ở dấu trên cát, một người kéo căng ở vạch giậm. Ở giải lớn, máy đo quang điện tử ngắm vào một lăng kính đặt tại dấu chân, cho kết quả nhanh và chính xác hơn. Một số giải gần đây dùng cả hệ thống đo bằng hình ảnh, không cần người cầm lăng kính xuống cát.
Rời hố cát đúng cách
Lỗi này ít người để ý nhưng có thật. Sau khi tiếp đất, người nhảy phải bước ra khỏi hố sao cho lần chạm đất đầu tiên bên ngoài hố cát nằm xa vạch giậm hơn dấu gần nhất trên cát. Cách an toàn nhất là bước tiếp về phía trước hoặc ra hai bên, rồi mới quay về.
Nếu tiếp đất xong rồi đứng dậy đi ngược qua cát về phía ván giậm, trọng tài có thể tính lượt đó hỏng. Luật hiện hành cũng coi lần chạm đầu tiên bên ngoài hố, kể cả mất thăng bằng, là căn cứ để xét. Với học sinh mới tập, dặn trước một câu "nhảy xong đi thẳng ra phía cuối hố" sẽ đỡ nhiều tình huống tiếc nuối.
Cờ trắng, cờ đỏ và thời gian cho mỗi lượt
Trọng tài chính ở vạch giậm giơ cờ trắng khi lượt nhảy hợp lệ và cờ đỏ khi hỏng. Sau cờ trắng, tổ đo mới đo; sau cờ đỏ thì không đo, nhưng dấu trên cát vẫn được cào lại ngay.
Mỗi người có một khoảng thời gian giới hạn để bắt đầu lượt nhảy sau khi được gọi tên. Khi còn đông người thi, mức thường áp dụng là 1 phút; khi chỉ còn ít người, thời gian dài hơn. Ở giải lớn có đồng hồ đếm ngược đặt cạnh đường chạy đà, và người nhảy thường bắt đầu chạy khi đồng hồ còn vài giây. Vượt thời gian mà chưa bắt đầu thì lượt đó bị tính hỏng.
Người nhảy được phép bỏ lượt. Lượt bỏ không được bù lại, nhưng cũng không bị tính là hỏng.
Gió và chuyện được công nhận kỷ lục
Gió xuôi giúp người chạy đà nhanh hơn, nên luật đặt giới hạn: thành tích chỉ được công nhận là kỷ lục khi tốc độ gió xuôi đo được không quá +2,0 m/s. Máy đo gió đặt cạnh đường chạy đà, cách vạch giậm 20 m, đo trong 5 giây kể từ lúc người nhảy đi qua mốc cách vạch giậm 40 m.
Gió lớn hơn mức đó thì cú nhảy vẫn tính để xếp hạng và trao huy chương, chỉ không được ghi vào sổ kỷ lục. Chuyện này có bài riêng trong danh mục, với những cú nhảy "có gió" nổi tiếng.
Kỷ lục thế giới nhảy xa tính tới 2025: nam Mike Powell 8,95 m (Tokyo 1991), nữ Galina Chistyakova 7,52 m (1988).
Khác biệt giữa thi đấu chính thức và giờ thể dục
Ở sân trường, nhiều nơi không có ván giậm chôn cố định mà kẻ một vạch vôi hoặc dùng một vùng giậm rộng để học sinh không phải căng thẳng nhắm vạch. Đây là cách làm hợp lý cho người mới học: mục tiêu lúc đầu là chạy đà nhịp nhàng, giậm một chân và tiếp đất an toàn, chưa phải chuyện tranh từng centimet.
Ở cấp quốc tế, World Athletics từng bàn và thử nghiệm ý tưởng thay ván giậm bằng một "vùng giậm" rộng hơn, đo từ đúng điểm giậm thực tế. Đây là chuyện đang thử nghiệm và gây nhiều ý kiến trái chiều; người quan tâm nên kiểm lại luật mới nhất trước mỗi mùa giải.
Về an toàn, điều quan trọng nhất là hố cát đủ sâu, được xới tơi và không lẫn đá, sỏi hay vật cứng. Chi tiết làm và giữ hố cát sân trường có bài riêng trong danh mục điền kinh học đường.
Góc nhìn hôm nay: xem nhảy xa sao cho hiểu
Lần tới xem một trận chung kết nhảy xa, hãy để ý ba thứ. Thứ nhất là chân giậm: camera chậm thường cho thấy mũi giày cách vạch bao nhiêu, và một người "giậm sát" ổn định thường là người thắng. Thứ hai là cờ: nhiều cú nhảy rất xa nhưng cờ đỏ, khán giả vỗ tay rồi mới biết là hỏng. Thứ ba là con số gió hiện cạnh thành tích.
Muốn đọc luật gốc, có thể tìm bộ Luật Thi đấu và Kỹ thuật (Competition and Technical Rules) trên trang của World Athletics, phần các môn nhảy xa. Liên đoàn Điền kinh Việt Nam cũng ban hành luật điền kinh tiếng Việt dựa trên luật quốc tế, giáo viên thể dục nên dùng bản mới nhất vì luật có sửa đổi theo chu kỳ.
Câu hỏi thường gặp
Nhảy xa đo từ đâu tới đâu?
Thành tích đo từ vạch giậm, tức mép ván giậm phía hố cát, tới dấu gần vạch nhất mà cơ thể để lại trên cát. Thước kéo vuông góc với vạch giậm. Nếu người nhảy giậm trước ván, phần khoảng cách hụt đó không được cộng thêm.
Giậm trước ván giậm có bị phạm luật không?
Không. Giậm trước ván vẫn là lượt hợp lệ, nhưng thành tích vẫn đo từ vạch giậm nên người nhảy thiệt đúng khoảng hụt. Chỉ khi giày vượt qua mặt phẳng của vạch giậm mới bị tính hỏng.
Ngã chống tay ra sau khi tiếp đất thì đo thế nào?
Dấu bàn tay nằm gần vạch giậm hơn dấu gót chân thì thành tích đo tới dấu bàn tay. Vì vậy người nhảy được dạy đưa người và tay về phía trước khi tiếp đất để không để lại dấu phía sau.
Nhảy xa có bao nhiêu lượt?
Ở giải chính thức có từ tám người trở lên, mỗi người nhảy ba lượt, tám người tốt nhất được nhảy thêm ba lượt nữa. Thành tích xếp hạng là cú nhảy hợp lệ xa nhất trong tất cả các lượt.
Gió bao nhiêu thì không được công nhận kỷ lục nhảy xa?
Gió xuôi trên +2,0 m/s thì thành tích không được công nhận kỷ lục, dù vẫn được tính để xếp hạng. Gió ngược thì không giới hạn, vì gió ngược chỉ làm người nhảy thiệt.
Đi ngược qua hố cát sau khi nhảy có sao không?
Có thể bị tính hỏng. Luật yêu cầu lần chạm đất đầu tiên bên ngoài hố cát phải xa vạch giậm hơn dấu gần nhất trên cát. Cách an toàn là bước ra phía cuối hố hoặc hai bên.
