Tốc độ chạy đà quyết định bao nhiêu phần thành tích nhảy xa

Tốc độ chạy đà là yếu tố quyết định lớn nhất của thành tích nhảy xa: ở các nhóm VĐV được đo, người chạy tới ván nhanh hơn gần như luôn nhảy xa hơn, với mối tương quan rất chặt. Trong một mô hình đơn giản, mỗi 0,1 m/s tốc độ ngang khi rời ván đổi được chừng 7–8 cm đường bay. Nhưng chỉ tốc độ mà người nhảy vẫn giậm được mới tính — tốc độ thừa làm hụt ván hay sụp chân thì vô ích.

Vì sao tốc độ "ăn" nhiều đến thế

Sau khi rời ván, trọng tâm người nhảy bay theo một đường gần như parabol. Khoảng cách bay theo phương ngang bằng tốc độ ngang nhân với thời gian bay. Thời gian bay lại phụ thuộc chủ yếu vào tốc độ thẳng đứng và độ chênh giữa trọng tâm lúc rời ván với lúc chạm cát. Như bài về góc giậm đã nói, người nhảy chỉ tạo được tốc độ thẳng đứng khoảng 3–3,7 m/s trong cú giậm rất ngắn. Phần còn lại — và là phần lớn — đến từ tốc độ ngang mang theo từ đường chạy.

Nói gọn: tốc độ thẳng đứng quyết định bay bao lâu, tốc độ ngang quyết định mỗi phần giây bay được bao xa. Vì tốc độ thẳng đứng gần như chạm trần ở mọi VĐV giỏi, khác biệt giữa người 7,5 m và người 8,3 m chủ yếu nằm ở tốc độ ngang.

Một phép tính minh hoạ

Giả sử người nhảy rời ván với tốc độ thẳng đứng 3,3 m/s, trọng tâm lúc rời ván cao hơn lúc chạm cát khoảng 0,5 m. Bỏ qua sức cản không khí, thời gian bay xấp xỉ 0,8 giây. Giữ nguyên hai thông số đó và chỉ thay tốc độ ngang:

Cộng thêm quãng giậm và quãng tiếp đất (tổng cộng thường dưới một mét), con số 9 m/s tương ứng với một cú nhảy khoảng 8 m — đúng tầm VĐV nam giỏi. Đây là phép tính minh hoạ, không phải dữ liệu đo. Trên thực tế, người chạy nhanh hơn thường cũng bật được tốc độ đứng cao hơn một chút, nên lợi ích của tốc độ còn lớn hơn bảng này một ít.

Tương quan giữa tốc độ và thành tích

Từ những năm 1980, các nhóm nghiên cứu cơ sinh học — tiêu biểu là James Hay và đồng nghiệp ở Mỹ — đo tốc độ chạy đà của nhiều VĐV ở giải lớn và đặt cạnh thành tích. Kết quả lặp lại ở nhiều nghiên cứu sau này: hệ số tương quan giữa tốc độ những mét cuối và thành tích rất cao, thuộc loại chặt nhất trong các yếu tố kỹ thuật của điền kinh. Những người đứng đầu các bảng xếp hạng nhảy xa thường có tốc độ chạy đà nằm trong nhóm nhanh nhất.

Ở nam đỉnh cao, tốc độ ngay trước ván thường vào khoảng 10,5–11 m/s; ở nữ khoảng 9,5–10 m/s. Đó là tốc độ của người chạy nước rút giỏi. Không ngẫu nhiên mà lịch sử điền kinh có nhiều người vừa chạy 100 m vừa nhảy xa đẳng cấp — Carl Lewis là ví dụ nổi bật nhất thập niên 1980–1990.

Tốc độ "dùng được" khác tốc độ tối đa

Có một nghịch lý quen thuộc với huấn luyện viên: một học trò chạy 100 m rất nhanh nhưng nhảy xa không tốt. Lý do là tốc độ chỉ có ích khi người nhảy biến được nó thành cú giậm. Ba thứ hay cản trở:

Chân giậm không chịu nổi tải

Ở tốc độ càng cao, va chạm trên ván càng lớn. Nếu cơ đùi và gân không đủ cứng, đầu gối gập sâu khi chân chạm ván, thời gian giậm kéo dài, và tốc độ thẳng đứng không lên được. Người nhảy cảm thấy "chạy nhanh mà không bay". Đây là lý do người nhảy xa cần sức mạnh phản ứng của chân, không chỉ đôi chân nhanh.

Nhịp bước cuối bị rối

Hai bước cuối trước ván có nhịp riêng: bước áp chót hơi dài và hạ thấp trọng tâm, bước cuối ngắn và nhanh. Ở tốc độ quá cao so với trình độ, người nhảy không kịp sắp xếp nhịp này và chạy "trôi" qua ván.

Không trúng ván

Giậm sau ván 20 cm là mất 20 cm. Giậm vượt vạch là lần nhảy hỏng. Chạy càng nhanh, đặt chân càng khó chính xác.

Người nhảy điều chỉnh bước chạy bằng mắt

Một nghiên cứu kinh điển của David Lee, John Lishman và James Thomson (công bố năm 1982) quay phim các VĐV nhảy xa nữ và đo độ dài từng bước chạy đà. Họ thấy ở những bước đầu, sai lệch vị trí tích dần lên — mỗi lần chạy, chân rơi ở chỗ hơi khác nhau. Nhưng ở mấy bước cuối, sai lệch lại thu nhỏ: người nhảy tự điều chỉnh độ dài bước dựa trên quan sát ván giậm, phần lớn không ý thức được.

Điều đó giải thích vì sao huấn luyện viên đặt một vạch kiểm tra ở khoảng giữa đường chạy đà: nhìn chân rơi ở vạch đó để biết lần chạy có ổn định không. Nó cũng giải thích vì sao người nhảy giỏi giảm tốc rất ít ở những bước cuối, trong khi người mới phải "rón rén" để căn ván, mất đi chính thứ tạo ra thành tích. Cách đánh dấu chạy đà và chỉnh khi giậm hụt được trình bày ở danh mục nhảy xa.

Đà dài bao nhiêu thì đủ

Con người cần một quãng để tăng tốc tới gần tốc độ tối đa. VĐV đỉnh cao thường chạy đà khoảng 16–24 bước, tức khoảng 35–50 m. Chạy đà quá ngắn thì chưa đạt tốc độ cao nhất khi tới ván; quá dài thì mệt và khó chính xác. Người mới và học sinh thường bắt đầu với đà ngắn hơn nhiều — chừng 6–12 bước — để tập trung vào cú giậm, rồi tăng dần khi kỹ thuật vững.

Tốc độ thật sự quan trọng là ở khoảng 5–10 m cuối. Một đà chạy tăng tốc đều, đạt đỉnh ngay trên ván, cho kết quả tốt hơn đà chạy vọt lên sớm rồi chậm lại.

Góc nhìn cho người tập và giáo viên

• Đo tốc độ đơn giản: hai người bấm giờ hoặc quay video đoạn 5 m hay 10 m ngay trước ván (đánh dấu bằng nón trên mép đường chạy), chia quãng đường cho thời gian. Không chính xác như cổng quang điện, nhưng đủ để so các lần chạy của cùng một người.
• Tập nhanh có kiểm soát: tăng tốc độ chạy đà từng chút, chỉ khi người tập vẫn giậm ổn. Nhảy với đà ngắn nhiều lần tốt hơn nhảy đà dài mà hụt ván.
• Đừng chỉ tập chạy: sức mạnh và độ cứng của chân giậm quyết định có "dùng" được tốc độ hay không. Phần luyện tốc độ và sức bật nằm ở danh mục luyện tập.
• Với trẻ em, đừng biến nhảy xa thành cuộc đua tốc độ. Trẻ chạy hết sức tới ván thường giậm sai chân hoặc vấp. Mục tiêu là chạy thoải mái, nhịp đều, giậm một chân và tiếp đất an toàn.