Ba kiểu bay nhảy xa: kiểu ngồi, kiểu ưỡn thân và đi bộ trên không

Nhảy xa có ba kiểu bay trên không phổ biến: kiểu ngồi (co gối, đưa chân ra trước sớm), kiểu ưỡn thân (duỗi người như cánh cung rồi gập lại) và kiểu đi bộ trên không (chân tay đảo như đang chạy tiếp giữa không trung). Không kiểu nào làm trọng tâm bay xa hơn sau khi rời ván. Việc của chúng là chống lại xu hướng xoay đổ về trước, để người nhảy đưa được chân ra xa khi tiếp đất.

Sự thật vật lý: rời ván rồi thì đường bay đã định

Ngay khi chân giậm rời ván, quỹ đạo trọng tâm cơ thể đã được quyết định bởi tốc độ, góc bay và độ cao lúc rời ván. Dù người nhảy vung tay, đạp chân thế nào trên không, trọng tâm vẫn đi theo đúng đường cong đó. Không có cách nào "bơi" thêm trong không khí.

Vậy tại sao lại cần kỹ thuật trên không? Vì cú giậm luôn tạo ra một lượng xoay về phía trước, giống người vấp chân. Nếu không xử lý, người nhảy sẽ chúi đầu xuống, chân rơi sớm, mất cả chục centimet ở khâu tiếp đất. Ba kiểu bay là ba cách khác nhau để kiểm soát chuyển động xoay này và chuẩn bị cho tư thế tiếp đất tốt nhất.

Kiểu ngồi: đơn giản, hợp người mới

Kiểu ngồi (còn gọi kiểu co chân, tiếng Anh sail) là kiểu học sinh hay học đầu tiên. Sau khi rời ván, người nhảy giữ tư thế bước bộ trên không một nhịp, rồi kéo chân giậm lên ghép với chân lăng, co gối, thân hơi gập về trước, hai tay vươn ra trước. Trông giống người đang ngồi giữa không trung.

• Ưu điểm: dễ học, an toàn, hợp với cú bay ngắn của người mới (thời gian bay chưa tới nửa giây).
• Nhược điểm: co người lại làm tốc độ xoay về trước tăng lên, giống vận động viên trượt băng thu tay để xoay nhanh hơn. Với cú bay dài và lực giậm lớn, người nhảy kiểu ngồi dễ bị kéo chân xuống sớm.

Vì vậy kiểu ngồi gần như vắng bóng ở VĐV đỉnh cao, nhưng vẫn là bước đầu tốt trong giờ thể dục.

Kiểu ưỡn thân: căng như cánh cung

Ở kiểu ưỡn thân (tiếng Anh hang), sau khi rời ván, người nhảy hạ chân lăng xuống, để hai chân thả về sau, hai tay đưa lên cao rồi ra sau. Cơ thể duỗi dài và ưỡn cong như cánh cung, như đang "treo" giữa không trung. Gần cuối đường bay, người nhảy gập mạnh: hai tay vung xuống và ra trước, hai chân đưa lên trước để tiếp đất.

• Ưu điểm: duỗi dài cơ thể làm chậm chuyển động xoay về trước. Động tác gập cuối giúp đưa chân ra xa. Kiểu này hợp với người có tốc độ khá và thời gian bay dài vừa phải.
• Nhược điểm: cần độ dẻo lưng, hông và cảm giác thời điểm tốt. Gập quá sớm hay quá muộn đều làm hỏng tư thế tiếp đất.

Nhiều VĐV nữ và nam đỉnh cao dùng kiểu ưỡn thân. Một số người ở thời kỳ đầu sự nghiệp dùng kiểu này rồi chuyển sang đi bộ trên không khi cú bay dài hơn.

Kiểu đi bộ trên không: chạy tiếp giữa không trung

Kiểu đi bộ trên không (tiếng Anh hitch-kick) là kiểu phức tạp nhất. Sau khi rời ván, người nhảy tiếp tục đảo chân như đang chạy: chân lăng duỗi ra trước rồi quét xuống ra sau, chân giậm co lên đưa ra trước, hai tay quay vòng theo. Tuỳ thời gian bay, người nhảy làm khoảng một bước rưỡi hoặc hai bước rưỡi trên không, rồi ghép hai chân lại trước khi tiếp đất.

Chân tay quay vòng phía sau và phía trước tạo ra chuyển động xoay ngược chiều, "hút" bớt phần xoay về trước của thân. Nhờ vậy thân người giữ được tư thế gần thẳng đứng suốt đường bay, và chân có thể đưa ra xa trước người lúc tiếp đất.

• Ưu điểm: kiểm soát xoay tốt nhất, nối tự nhiên với nhịp chạy đà, hợp với cú bay dài của người có tốc độ cao.
• Nhược điểm: cần thời gian bay đủ dài và phối hợp tốt. Người mới cố bắt chước thường chỉ vung chân loạn xạ, làm tiếp đất lộn xộn.

Carl Lewis, bốn lần vô địch Olympic nhảy xa, là ví dụ hay được nhắc về kiểu đi bộ trên không với những cú bay dài, chân tay đảo đều như đang chạy. Phần lớn VĐV nam đỉnh cao ngày nay dùng kiểu này hoặc biến thể của nó.

So sánh ba kiểu bay

Nhìn bảng dễ tưởng kiểu khó nhất luôn tốt nhất. Thực tế huấn luyện viên chọn kiểu theo tốc độ, độ dẻo và thời gian bay của từng người. Một học sinh bay 0,4 giây không có đủ thời gian để đi một bước rưỡi trên không; cố làm chỉ khiến mọi thứ rối hơn.

Kiểu bay trong nhảy ba bước

Ở nhảy ba bước, pha bật nhảy cuối cùng cũng dùng các kiểu bay tương tự. Tuy vậy, vì tốc độ khi tới pha cuối đã giảm nhiều sau lò cò và bước bộ, thời gian bay thường ngắn hơn cú nhảy xa. Nhiều người nhảy ba bước dùng kiểu ưỡn thân hoặc một biến thể đơn giản thay vì đi bộ hai bước rưỡi.

Học kiểu bay theo thứ tự nào

Thứ tự học thông thường ở trường và câu lạc bộ:

1. Giữ tư thế bước bộ trên không sau khi rời ván, tiếp đất bằng chân lăng. Đây là nền tảng cho mọi kiểu.
2. Học kiểu ngồi với đà ngắn, tập trung vào đưa chân ra trước khi tiếp đất.
3. Khi cú bay dài hơn, học kiểu ưỡn thân hoặc đi bộ một bước rưỡi, thường với sự hỗ trợ của bục giậm thấp để có thêm thời gian bay. Phần này nên có huấn luyện viên.
4. Chỉ khi chạy đà và giậm ổn định mới chỉnh chi tiết kiểu bay. Một cú giậm tệ không có kiểu bay nào cứu được.

Dùng bục giậm cần hố cát đủ dài và người trông tập. Bài về tiếp đất hố cát trong danh mục này nói tiếp phần cuối đường bay.

Góc nhìn hôm nay: xem kiểu bay của các VĐV

Ở một trận chung kết nhảy xa, thử đếm số người dùng mỗi kiểu bay. Bạn sẽ thấy đi bộ trên không và ưỡn thân chiếm phần lớn, nhưng mỗi người có biến thể riêng: người đảo tay vòng lớn, người gần như không đảo tay. Video quay chậm từ bên hông là cách xem rõ nhất.

Người muốn tìm hiểu kỹ có thể đọc phần nhảy xa trong sách cơ sinh học của James G. Hay, hoặc các tài liệu đào tạo huấn luyện viên của World Athletics. Với giáo viên, nên dạy kiểu ngồi cho số đông, và chỉ giới thiệu các kiểu khó cho em nào đã chạy đà và giậm tốt.