Người thấp vẫn có thể nhảy cao giỏi, dù chiều cao là một lợi thế thật. Người cao có trọng tâm cơ thể nằm cao hơn ngay từ lúc giậm, nên cần bay lên ít hơn để qua cùng mức xà. Nhưng phần còn lại của cú nhảy, gồm tốc độ chạy đà, sức bật và kỹ thuật qua xà, lại không phụ thuộc chiều cao. Ví dụ quen thuộc là Stefan Holm (Thuỵ Điển), cao khoảng 1,81 m, đã vô địch Olympic Athens 2004 và có thành tích tốt nhất 2,40 m.
Chiều cao xà là tổng của ba phần
Các nhà cơ sinh học, trong đó có James Hay, hay chia chiều cao người nhảy vượt qua thành ba phần:
| Phần | Ý nghĩa | Chiều cao cơ thể ảnh hưởng thế nào |
|---|---|---|
| H1 – độ cao trọng tâm lúc rời đất | Trọng tâm cách mặt đất bao nhiêu khi chân giậm vừa rời đất | Ảnh hưởng lớn: người cao, chân dài thì H1 lớn hơn |
| H2 – độ bay lên của trọng tâm | Trọng tâm bay lên thêm bao nhiêu sau khi rời đất | Gần như không phụ thuộc chiều cao; phụ thuộc lực giậm và tốc độ |
| H3 – khoảng chênh khi qua xà | Độ cao lớn nhất của trọng tâm so với xà (có thể âm ở kiểu lưng tốt) | Phụ thuộc kỹ thuật qua xà, độ dẻo |
Chiều cao xà vượt qua xấp xỉ bằng H1 + H2 trừ H3. Với người trưởng thành, trọng tâm khi đứng thẳng nằm quanh khoảng hơn một nửa chiều cao cơ thể; lúc rời đất, người nhảy duỗi thẳng và tay vươn cao nên H1 còn cao hơn thế. Một người cao hơn 10 cm sẽ có H1 cao hơn vài centimet, tức là "có sẵn" vài centimet trước khi bật.
Nhưng H2 mới là phần lớn nhất mà tập luyện thay đổi được, và H3 là chỗ kỹ thuật kiểu lưng phát huy. Một người thấp bật tốt và qua xà gọn có thể vượt người cao bật kém.
"Vượt quá chiều cao": con số người ta hay nhắc
Giới điền kinh hay nói vui về khoảng chênh giữa thành tích và chiều cao cơ thể. Vài ví dụ thường được nhắc:
- Stefan Holm (Thuỵ Điển): cao khoảng 1,81 m, thành tích tốt nhất 2,40 m (trong nhà, năm 2005), tức hơn chiều cao gần 60 cm. Ông vô địch Olympic Athens 2004 với 2,36 m và nổi tiếng với cú giậm cực nhanh.
- Franklin Jacobs (Mỹ): theo các tài liệu điền kinh, cao khoảng 1,73 m nhưng từng nhảy 2,32 m trong nhà năm 1978, một khoảng chênh được nhắc rất nhiều.
- Javier Sotomayor (Cuba), người giữ kỷ lục thế giới 2,45 m tính tới 2025, cao khoảng 1,93 m, tức hơn chiều cao khoảng 50 cm.
Các số chiều cao cơ thể trên là số được các nguồn thể thao ghi lại, có thể chênh một hai centimet tuỳ nguồn. Điều đáng nói không phải con số chính xác, mà là: người thấp hơn mặt bằng VĐV nhảy cao đỉnh cao vẫn có thể đứng trên bục cao nhất.
Người thấp thường mạnh ở đâu
Tốc độ chạy đà và giậm nhanh
Người thấp thường có lợi thế ở nhịp chân nhanh và khả năng chạy đà tốc độ cao trên đường cong hẹp hơn. Cú giậm của họ thường rất ngắn và bùng nổ. Holm là ví dụ được nhắc nhiều về tốc độ giậm.
Sức mạnh tương đối
Tỉ lệ sức mạnh so với cân nặng quan trọng hơn sức mạnh tuyệt đối. Người nhảy cao nhẹ cân mà có chân khoẻ sẽ tạo được H2 lớn.
Kỹ thuật qua xà tinh tế
Khi H1 thấp hơn, người nhảy phải tận dụng triệt để H3: ưỡn hông tốt, thời điểm đá chân chuẩn, không lãng phí centimet nào trên xà.
Chân giậm và tay chân dài ngắn
Ngoài chiều cao tổng, tỉ lệ cơ thể cũng có vai trò. Người có chân dài so với thân thường có trọng tâm cao hơn khi duỗi người lúc rời đất, một lợi thế nhỏ cho H1. Người tay dài có thể đánh tay tạo lực nâng tốt hơn, nhưng cũng dễ quệt rơi xà bằng tay hoặc khuỷu nếu không kiểm soát. Nói cách khác, mỗi kiểu cơ thể có cái được cái mất, và huấn luyện viên giỏi là người giúp người nhảy tận dụng cái được của mình thay vì bắt chước một khuôn mẫu chung.
Người cao có bất lợi gì không
Có, dù ít được nói tới. Người rất cao, chân dài, thường khó kiểm soát đà chạy cong ở tốc độ cao, và cần nhiều thời gian hơn để phối hợp tay chân dài. Cơ thể dài cũng phải "vắt" qua xà một chiều dài lớn hơn. Ngoài ra, chân dài và nặng hơn đặt tải lớn hơn lên gân và khớp khi giậm. Vì vậy không phải cứ cao là thành VĐV nhảy cao giỏi; nhiều người rất cao chuyển sang bóng rổ, bóng chuyền thay vì nhảy cao.
Cân nặng: không phải chỗ để ép
Người nhảy cao nói chung thon và nhẹ so với chiều cao, vì cân nặng là thứ phải nhấc lên. Nhưng đây là chỗ dễ trượt sang hướng nguy hiểm. Giảm cân cấp tốc hay ăn kiêng khắt khe để nhảy cao hơn là sai lầm, nhất là với học sinh đang lớn: cơ thể thiếu năng lượng thì sức bật giảm, xương yếu đi, dễ chấn thương. Danh mục luyện tập có bài riêng về cân nặng và môn thi với giới hạn an toàn; mọi thay đổi về ăn uống của trẻ nên hỏi bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng.
Với học sinh: chiều cao không quyết định chuyện có nên tập
Ở tuổi học sinh, chiều cao thay đổi rất nhiều và rất khác nhau giữa các em. Một em thấp ở lớp 6 có thể cao vượt bạn bè ở lớp 9, và ngược lại. Vì vậy không nên chọn hay loại học sinh khỏi nhảy cao chỉ dựa vào chiều cao hiện tại, cũng không so sánh thành tích giữa các em.
Điều thầy cô và phụ huynh nên nhìn là: em có thích bật nhảy không, có phối hợp tốt không, có chịu học kỹ thuật không. Nhảy cao kiểu bước qua trong giờ thể dục là cách tốt để các em làm quen; kiểu lưng chỉ nên tập khi có nệm chuẩn và người hướng dẫn.
Góc nhìn hôm nay
Lần tới xem nhảy cao, thử để ý chiều cao của các VĐV trong trận chung kết. Bạn sẽ thấy phần lớn khá cao, nhưng luôn có vài người thấp hơn hẳn mà vẫn cạnh tranh sòng phẳng. Theo dõi cách họ chạy đà và giậm sẽ thấy rõ ba phần H1, H2, H3 vận hành ra sao.
Người muốn tìm hiểu kỹ mô hình ba phần có thể đọc phần nhảy cao trong sách The Biomechanics of Sports Techniques của James G. Hay. Câu chuyện về các VĐV nhảy cao nổi tiếng có thêm ở danh mục huyền thoại – kỷ lục.
Câu hỏi thường gặp
Người thấp có nhảy cao giỏi được không?
Có. Chiều cao giúp trọng tâm nằm cao hơn lúc giậm, nhưng tốc độ, sức bật và kỹ thuật qua xà không phụ thuộc chiều cao. Stefan Holm, cao khoảng 1,81 m, đã vô địch Olympic 2004.
Chiều cao ảnh hưởng nhảy cao thế nào?
Người cao có độ cao trọng tâm lúc rời đất lớn hơn, nên cần bay lên ít hơn để qua cùng mức xà. Nhưng phần bay lên và kỹ thuật qua xà mới là phần tập luyện thay đổi được nhiều nhất.
Stefan Holm cao bao nhiêu và nhảy được bao nhiêu?
Stefan Holm cao khoảng 1,81 m, thành tích tốt nhất 2,40 m năm 2005 trong nhà. Ông vô địch Olympic Athens 2004 với 2,36 m.
Có nên giảm cân để nhảy cao hơn không?
Không nên giảm cân cấp tốc hay ăn kiêng khắt khe, nhất là với học sinh đang lớn. Thiếu năng lượng làm giảm sức bật và tăng nguy cơ chấn thương. Mọi thay đổi ăn uống nên hỏi bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng.
Học sinh thấp có nên tập nhảy cao không?
Có, nếu em thích. Chiều cao ở tuổi học sinh thay đổi nhiều, nên không nên chọn hay loại học sinh chỉ dựa vào chiều cao hiện tại. Điều quan trọng là học kỹ thuật đúng và tập an toàn.
