Kỹ thuật nhảy cao đã đổi bốn năm lần trong khoảng một thế kỷ: từ kiểu bước qua (cắt kéo), sang các kiểu nằm nghiêng như kiểu nghiêng mình miền Tây và kiểu nằm sấp (straddle), rồi tới kiểu lưng (Fosbury flop) chiếm lĩnh từ cuối thập niên 1970. Mỗi lần đổi đều gắn với một câu hỏi: làm sao để trọng tâm cơ thể đi thấp nhất có thể khi người vẫn qua được xà, và nơi tiếp đất có cho phép kiểu đó hay không.
Vì sao kỹ thuật lại thay đổi
Khi qua xà, người nhảy muốn đưa từng phần cơ thể qua xà lần lượt, để trọng tâm không cần lên cao hơn xà quá nhiều. Kiểu bước qua giữ thân gần thẳng đứng nên trọng tâm phải lên cao hơn xà khá nhiều. Các kiểu nằm ngang trên xà giảm khoảng cách này. Kiểu lưng đẩy nó tới mức trọng tâm có thể đi sát, thậm chí dưới xà; phần giải thích bằng số đo nằm ở danh mục vật lý.
Yếu tố thứ hai là chỗ tiếp đất. Khi tiếp đất là cát hay mùn cưa, người nhảy phải rơi bằng chân hoặc bên hông. Chỉ khi có nệm xốp dày, việc rơi bằng lưng và vai mới an toàn. Luật cũng thay đổi theo: có giai đoạn luật đòi đầu không được qua xà trước chân, rồi sau đó được nới ra.
Dòng thời gian các kỹ thuật
| Giai đoạn | Kỹ thuật | Cách qua xà | Mốc tiêu biểu |
|---|---|---|---|
| Thế kỷ 19 – đầu 20 | Bước qua (cắt kéo, scissors) | Chạy chéo, đá chân lăng qua rồi chân giậm theo, thân gần thẳng | Kiểu đầu tiên ai cũng học |
| Cuối thế kỷ 19 – đầu 20 | Cắt kéo miền Đông (Eastern cut-off) | Biến thể của bước qua, xoay và ngả thân trên xà | Phổ biến ở bờ Đông nước Mỹ |
| Thập niên 1910–1930 | Nghiêng mình miền Tây (Western roll) | Nằm nghiêng qua xà, giậm bằng chân gần xà | George Horine (Mỹ) là người đầu tiên được ghi nhận vượt 2 m, năm 1912 |
| Thập niên 1930–1970 | Nằm sấp (straddle, cuộn bụng) | Úp bụng xuống, "cuộn" người quanh xà, chân lăng đá cao | Valeriy Brumel (Liên Xô) 2,28 m năm 1963; Rosemarie Ackermann (Đông Đức) là phụ nữ đầu tiên qua 2,00 m, năm 1977 |
| Từ cuối thập niên 1960 | Kiểu lưng (Fosbury flop) | Chạy đà cong, quay lưng về xà, đầu và vai qua trước, ưỡn hông rồi đá chân | Dick Fosbury vô địch Olympic Mexico City 1968 |
Kiểu bước qua: nơi mọi người bắt đầu
Kiểu bước qua là cách tự nhiên nhất để vượt một vật cản: chạy chéo tới, đá chân gần xà lên trước, rồi chân kia theo sau như cắt kéo, tiếp đất bằng chân. Kiểu này an toàn với chỗ tiếp đất đơn giản, nên vẫn là kỹ thuật được dạy đầu tiên trong giờ thể dục ở nhiều nước, kể cả Việt Nam. Bài về nhảy cao kiểu bước qua trong danh mục điền kinh học đường nói kỹ cách học.
Nhược điểm là thân gần như thẳng đứng khi qua xà, nên trọng tâm phải lên cao hơn xà đáng kể. Ở mức xà cao, kiểu này không cạnh tranh được.
Kiểu nghiêng mình và kiểu nằm sấp
Đầu thế kỷ 20, những người nhảy ở bờ Tây nước Mỹ phát triển kiểu nghiêng mình: giậm bằng chân gần xà, xoay người nằm nghiêng song song với xà. George Horine dùng kiểu này để trở thành người đầu tiên được ghi nhận vượt 2 m năm 1912.
Từ kiểu nghiêng mình, kiểu nằm sấp ra đời: người nhảy giậm bằng chân xa xà, đá chân lăng thẳng lên cao, rồi úp bụng xuống "cuộn" quanh xà. Đây là kỹ thuật thống trị ở giữa thế kỷ 20. Valeriy Brumel của Liên Xô lập nhiều kỷ lục thế giới bằng kiểu nằm sấp, cao nhất 2,28 m năm 1963. Ở nữ, Rosemarie Ackermann của Đông Đức qua 2,00 m năm 1977 cũng bằng kiểu này. Những kỷ lục thế giới cuối cùng của kiểu nằm sấp được lập vào cuối thập niên 1970.
Kiểu nằm sấp đòi hỏi sức mạnh và độ phối hợp cao, khó học. Nhưng nó tiếp đất bằng bên hông và vai, an toàn hơn kiểu lưng khi chỗ tiếp đất chưa tốt.
Nệm xốp và cuộc cách mạng kiểu lưng
Thập niên 1960, các khu nhảy cao bắt đầu dùng nệm xốp dày thay cho hố cát, mùn cưa hay đống đệm thô. Điều này mở đường cho một cách nhảy mà trước đó là liều lĩnh: rơi xuống bằng lưng và vai.
Dick Fosbury, một sinh viên Mỹ, tự phát triển kiểu chạy đà cong rồi quay lưng qua xà, và giành huy chương vàng Olympic Mexico City 1968. Câu chuyện của ông có bài riêng ở một wiki khác trong hệ. Cùng thời đó, VĐV Canada Debbie Brill cũng tự tìm ra một kiểu nhảy ngửa tương tự, thường được gọi là "Brill bend".
Ban đầu nhiều huấn luyện viên nghi ngờ, lo ngại chấn thương cổ. Nhưng kiểu lưng có ưu điểm lớn: dễ học hơn kiểu nằm sấp, tận dụng tốt tốc độ chạy đà cong, và cho phép trọng tâm đi rất sát xà. Đến đầu thập niên 1980, gần như mọi VĐV đỉnh cao đã chuyển sang kiểu lưng. Kỷ lục thế giới nam hiện hành 2,45 m của Javier Sotomayor và kỷ lục nữ 2,10 m của Yaroslava Mahuchikh (2024) đều bằng kiểu lưng.
Kỹ thuật ở sân trường Việt Nam
Trong giờ thể dục ở Việt Nam, nhảy cao thường được dạy bằng kiểu bước qua, ở nhiều nơi còn dạy kiểu nằm nghiêng đơn giản. Lý do chủ yếu là cơ sở vật chất: không phải trường nào cũng có nệm nhảy cao dày, và nhảy kiểu lưng xuống hố cát là nguy hiểm. Ở các trung tâm huấn luyện và đội tuyển, VĐV nhảy cao đều dùng kiểu lưng như mặt bằng thế giới. Nhiều thế hệ VĐV nhảy cao nữ của Việt Nam đã thi đấu ở SEA Games bằng kiểu lưng; danh mục lịch sử có bài riêng về các môn nhảy và ném của Việt Nam ở SEA Games.
So sánh nhanh các kiểu
| Tiêu chí | Bước qua | Nằm sấp | Kiểu lưng |
|---|---|---|---|
| Độ khó học | Dễ | Khó | Trung bình |
| Trọng tâm so với xà | Phải cao hơn nhiều | Sát hơn | Có thể sát hoặc dưới xà |
| Yêu cầu chỗ tiếp đất | Cát hoặc nệm đơn giản | Nệm đủ êm | Bắt buộc nệm dày tiêu chuẩn |
| Dùng ở đâu hôm nay | Giờ thể dục, người mới | Hiếm, chủ yếu trong lịch sử | Gần như mọi VĐV thi đấu |
Góc nhìn hôm nay
Lịch sử kỹ thuật nhảy cao là ví dụ rõ về chuyện điều kiện vật chất mở đường cho kỹ thuật. Không có nệm xốp, kiểu lưng sẽ là thảm hoạ. Đó cũng là bài học an toàn cho sân trường: không nhảy kiểu lưng xuống hố cát hay nệm mỏng. Kiểu lưng chỉ được tập khi có nệm nhảy cao đúng tiêu chuẩn và người hướng dẫn; danh mục an toàn – chấn thương có bài riêng về nệm.
Ai muốn xem lại sự thay đổi có thể tìm các đoạn phim tư liệu Olympic từ thập niên 1960 trên kênh chính thức của Olympic, nơi còn thấy cả kiểu nằm sấp lẫn những cú nhảy kiểu lưng đầu tiên.
Câu hỏi thường gặp
Nhảy cao có những kiểu nào?
Các kiểu chính theo thời gian gồm bước qua (cắt kéo), nghiêng mình miền Tây, nằm sấp (straddle) và kiểu lưng (Fosbury flop). Ngày nay gần như mọi VĐV thi đấu dùng kiểu lưng, còn kiểu bước qua dùng nhiều trong giờ thể dục.
Kiểu nhảy cao nằm sấp là gì?
Là kiểu úp bụng xuống và cuộn người quanh xà, giậm bằng chân xa xà và đá chân lăng thẳng lên cao. Kiểu này thống trị giữa thế kỷ 20, với các kỷ lục của Valeriy Brumel và Rosemarie Ackermann.
Vì sao kiểu lưng thay thế kiểu nằm sấp?
Kiểu lưng dễ học hơn, tận dụng tốt tốc độ chạy đà cong và cho phép trọng tâm đi rất sát xà. Sự xuất hiện của nệm xốp dày giúp việc rơi bằng lưng trở nên an toàn.
Ai là người đầu tiên nhảy cao qua 2 mét?
George Horine của Mỹ được ghi nhận là người đầu tiên vượt 2 m, năm 1912, bằng kiểu nghiêng mình miền Tây. Ở nữ, Rosemarie Ackermann là người đầu tiên qua 2,00 m, năm 1977.
Học sinh có nên tập nhảy cao kiểu lưng không?
Chỉ khi có nệm nhảy cao đúng tiêu chuẩn và người hướng dẫn. Nhảy kiểu lưng xuống hố cát hay nệm mỏng rất nguy hiểm cho cổ và lưng, nên giờ thể dục thường dạy kiểu bước qua.
