Luật đẩy tạ: vòng ném 2,135 m, bục chắn và tạ phải sát cổ

Theo luật World Athletics, đẩy tạ diễn ra trong một vòng tròn đường kính 2,135 m, phía trước có bục chắn hình vòng cung cao khoảng 10 cm. Người đẩy bắt đầu từ tư thế đứng yên, tạ phải chạm hoặc sát cổ, cằm và không được hạ thấp khỏi vị trí đó trong lúc đẩy, không được đưa ra sau trục vai, và chỉ dùng một tay. Tạ phải rơi trong khu vực 34,92 độ; người đẩy chỉ được rời vòng từ nửa sau sau khi tạ chạm đất.

Vòng ném 2,135 m: con số đến từ đâu

Con số 2,135 m nghe lẻ, nhưng có lịch sử đơn giản: đó là 7 feet theo đơn vị đo của Anh. Các môn ném nặng hiện đại được định hình ở Anh, Ireland và Scotland cuối thế kỷ 19, nơi người ta dùng feet và pound. Khi điền kinh quốc tế chuyển sang hệ mét, vòng 7 feet được giữ nguyên và quy đổi thành 2,135 m. Tương tự, quả tạ nam 7,26 kg chính là 16 pound.

Vòng ném là một vành kim loại gắn chặt xuống nền, mặt bên trong làm bằng bê tông hoặc vật liệu cứng, thấp hơn mép trên của vành khoảng 2 cm. Từ mép trên của vành, hai vạch trắng rộng 5 cm, dài 0,75 m được kẻ ra hai bên, đánh dấu ranh giới giữa nửa trước và nửa sau vòng.

Ném búa dùng vòng cùng kích thước 2,135 m nhưng không có bục chắn và đặt trong lồng lưới. Đẩy tạ là môn ném duy nhất trong ba môn dùng vòng 2,135 m mà không cần lồng, vì tạ nặng và bay ngắn hơn, ít khi lệch hướng nguy hiểm.

Bục chắn: tấm gỗ cong ở mép trước

Bục chắn (stopboard) là một tấm gỗ hoặc vật liệu phù hợp, uốn cong theo mép trong của vòng, gắn ở chính giữa nửa trước. Mặt trong của bục dài khoảng 1,21 m, bục cao khoảng 10 cm so với mặt trong vòng và được sơn trắng.

Bục chắn có hai tác dụng. Thứ nhất, nó là ranh giới vật lý: người đẩy có thể chạm vào mặt trong của bục, nhưng chạm lên mặt trên của bục là phạm quy. Thứ hai, nó là chỗ tựa: sau khi đẩy, chân người đẩy thường đạp vào bục để phanh lại, không bị đà kéo ra khỏi vòng. Với kiểu xoay vòng, bục chắn càng quan trọng vì cơ thể mang đà quay rất lớn.

Tạ phải sát cổ: quy định cốt lõi

Luật mô tả rất cụ thể tư thế cầm tạ: khi người đẩy vào vị trí bắt đầu, tạ phải chạm hoặc ở rất gần cổ hoặc cằm, và trong suốt động tác, tay không được hạ thấp khỏi vị trí ấy. Tạ không được đưa ra phía sau đường thẳng nối hai vai.

Quy định này nhằm giữ đúng bản chất "đẩy" của môn thi. Nếu cho phép tay hạ thấp và tạ ra sau vai, người thi có thể vung tay như ném bóng chày, và đẩy tạ sẽ biến thành một môn khác, nguy hiểm cho khuỷu và vai. Bài tiếp theo trong danh mục này đi sâu vào ranh giới giữa "đẩy" và "ném".

Đẩy tạ cũng chỉ được dùng một tay. Tay còn lại tự do, thường dùng để giữ thăng bằng và kéo vai bên kia về.

Trình tự một lần đẩy hợp lệ

1. Người đẩy vào vòng, đứng ở tư thế chuẩn bị; được phép chạm mặt trong của vành và bục chắn.
2. Bắt đầu từ tư thế đứng yên, tạ sát cổ hoặc cằm.
3. Thực hiện kỹ thuật (trượt hoặc xoay vòng), tạ luôn ở vị trí sát cổ cho đến khi đẩy ra.
4. Đẩy tạ bằng một tay, tạ không đi ra sau trục vai.
5. Giữ thăng bằng trong vòng, không chạm mặt trên vành, mặt trên bục chắn hay đất bên ngoài.
6. Chờ tạ chạm đất, rồi rời vòng từ nửa sau.

Người đẩy có thể dừng giữa chừng, đặt tạ xuống, ra khỏi vòng và bắt đầu lại nếu chưa phạm lỗi và còn thời gian. Mỗi lượt thường có giới hạn một phút.

Đo thành tích và xếp hạng

Tạ để lại một vết lõm rõ ràng trên nền đất hoặc cỏ của khu vực rơi. Trọng tài cắm dấu ở mép gần vòng nhất của vết đầu tiên. Thành tích đo từ dấu đó tới mép trong của vòng ném, theo đường thẳng đi qua tâm vòng, làm tròn xuống centimet chẵn.

Ở các giải có hơn tám người, mỗi người đẩy ba lượt, tám người tốt nhất đẩy thêm ba lượt nữa. Xếp hạng theo lần đẩy xa nhất; bằng nhau thì xét lần xa thứ hai, rồi thứ ba.

Kỷ lục thế giới đẩy tạ nam tính tới 2025 là 23,56 m của Ryan Crouser (Mỹ, 2023), nữ là 22,63 m của Natalya Lisovskaya (1987). Câu chuyện của họ có trong danh mục huyền thoại – kỷ lục của wiki này.

Những hiểu lầm phổ biến về luật đẩy tạ

• "Không được chạm bục chắn." Sai. Người đẩy được chạm mặt trong của bục chắn và mặt trong của vành; chỉ chạm mặt trên mới là phạm quy.
• "Tạ rơi trúng vạch biên vẫn tính." Sai. Tạ phải rơi hoàn toàn bên trong mép trong của hai đường biên khu vực rơi.
• "Đẩy xong bước ra phía trước cũng được nếu tạ đã rơi." Sai. Người đẩy phải rời vòng từ nửa sau, kể cả khi tạ đã chạm đất.
• "Người đẩy được đeo găng tay cho chắc." Sai. Găng tay không được phép trong đẩy tạ; chỉ ném búa mới được đeo găng.
• "Đeo đai lưng là phạm luật." Sai. Người ném được đeo đai bằng da hoặc vật liệu phù hợp để bảo vệ cột sống, theo quy định.

Người đẩy còn được dùng chất làm tăng độ bám lên tay, và riêng trong đẩy tạ được dùng cả trên cổ, nhưng không được bôi lên tạ hay mặt vòng ném.

Đẩy tạ trong nhà

Đẩy tạ là môn ném duy nhất thi chính thức ở các giải điền kinh trong nhà lớn, vì tạ bay ngắn và có thể dùng loại tạ vỏ mềm để bảo vệ sàn. Vòng ném trong nhà có thể là vòng di động đặt trên sàn, khu vực rơi phủ vật liệu hấp thụ lực. Luật thi cơ bản giống ngoài trời.

Giải vô địch thế giới trong nhà luôn có đẩy tạ nam và nữ. Nhiều người đẩy tạ coi mùa trong nhà là dịp thi đấu thử trước mùa ngoài trời.

Góc nhìn hôm nay

Lần tới xem đẩy tạ, hãy để ý chân người đẩy sau khi tạ rời tay: rất nhiều người đạp chân vào bục chắn, người cúi thấp, có khi chỉ còn một chân trên đất để không bị đà kéo ra ngoài. Cũng để ý tay cầm tạ lúc bắt đầu: tạ áp sát cổ, khuỷu tay nâng cao ngang vai.

Luật đầy đủ có trong Luật thi đấu và Luật kỹ thuật của World Athletics và bản luật tiếng Việt của Liên đoàn Điền kinh Việt Nam. Ở trường học, đẩy tạ chỉ nên tập với tạ nhẹ phù hợp lứa tuổi, khu vực rơi để trống hoàn toàn và có giáo viên trông.