Ném búa là môn điền kinh trong đó người ném xoay người nhiều vòng trong một vòng tròn đường kính 2,135 m rồi buông một "quả búa" bay đi càng xa càng tốt. Quả búa không giống cây búa thợ mộc: nó là một quả cầu kim loại nặng 7,26 kg (nam) hoặc 4 kg (nữ), nối với tay cầm bằng một sợi dây cáp thép, tổng chiều dài khoảng 1,2 m. Môn này được thi trong lồng lưới cao nhất sân điền kinh vì quả búa bay rất nhanh và có thể lệch hướng nguy hiểm.
Vì sao gọi là "búa"
Cái tên đến từ lịch sử. Ở Scotland và Ireland nhiều thế kỷ trước, người ta thi ném những cây búa thật: một đầu kim loại hoặc đá gắn trên cán gỗ. Dần dần, đầu búa trở thành quả cầu, cán gỗ được thay bằng dây, và môn thi giữ lại cái tên cũ. Trong Highland Games ở Scotland ngày nay, người ta vẫn ném búa có cán cứng, gần với hình dạng xưa. Bài riêng trong danh mục này kể về con đường từ Highland Games đến Olympic.
Cấu tạo một quả búa thi đấu
Quả búa hiện đại có ba phần:
- Đầu búa: quả cầu kim loại đặc, làm bằng sắt hoặc kim loại không mềm hơn đồng thau, hoặc vỏ kim loại có lõi chì hay vật liệu nặng. Trọng tâm phải nằm gần tâm quả cầu.
- Dây cáp: một sợi dây thép đơn, liền, không đứt nối, đường kính tối thiểu 3 mm. Dây không được co giãn đáng kể khi ném. Một đầu dây gắn vào đầu búa qua khớp xoay, đầu kia gắn vào tay cầm.
- Tay cầm: thường là khung kim loại hình tam giác hoặc chữ D, đủ chỗ cho hai bàn tay. Tay cầm phải cứng, không có khớp nối.
Khớp xoay giữa đầu búa và dây cho phép đầu búa quay tự do mà không làm xoắn dây. Đây là chi tiết nhỏ nhưng quan trọng: nếu dây bị xoắn, người ném sẽ cảm thấy búa giật lạ trong lúc xoay.
Thông số quả búa nam và nữ
| Thông số | Búa nam | Búa nữ |
|---|---|---|
| Khối lượng tối thiểu | 7,26 kg (16 pound) | 4 kg |
| Đường kính đầu búa | 110–130 mm | 95–110 mm |
| Tổng chiều dài (từ đầu búa tới tay cầm) | khoảng 1,2 m | khoảng 1,2 m, ngắn hơn búa nam chút ít |
| Dây cáp | Thép, đường kính tối thiểu 3 mm | Thép, đường kính tối thiểu 3 mm |
| Kỷ lục thế giới (tính tới 2025) | 86,74 m – Yuriy Sedykh, 1986 | 82,98 m – Anita Włodarczyk, 2016 |
Đầu búa nam và tạ nam có cùng khối lượng và khoảng đường kính, vì cả hai cùng xuất phát từ quả cân 16 pound truyền thống của Anh. Lứa trẻ thi với búa nhẹ hơn, theo quy định của từng giải.
Găng tay: môn ném duy nhất được đeo
Khác ném lao, ném đĩa và đẩy tạ, người ném búa được đeo găng tay để bảo vệ bàn tay. Lực kéo của quả búa trong lúc xoay rất lớn, tay cầm cứng cọ xát vào lòng bàn tay có thể gây phồng rộp, rách da. Găng phải trơn ở cả mặt trước lẫn mặt sau, và các đầu ngón tay phải để hở, trừ ngón cái.
Người ném tay phải thường đeo găng ở tay trái, vì tay trái nằm dưới, tiếp xúc trực tiếp với tay cầm. Một số người đeo găng cả hai tay.
Thi ném búa diễn ra thế nào
Người ném vào vòng 2,135 m, đặt đầu búa xuống đất (được phép đặt bên trong hoặc bên ngoài vòng), cầm tay cầm bằng hai tay. Họ bắt đầu bằng hai hoặc ba vòng quay búa quanh đầu khi chân vẫn đứng yên, gọi là đánh búa hay vòng sơ khởi. Sau đó người ném xoay cả cơ thể ba hoặc bốn vòng, di chuyển từ phía sau ra phía trước vòng ném, rồi buông búa qua vai trái.
Luật về phạm quy tương tự các môn ném vòng khác: không chạm mặt trên vành hay đất bên ngoài, búa rơi trong khu vực 34,92 độ, chờ búa chạm đất rồi rời vòng từ nửa sau. Đầu búa chạm đất trong lúc đánh búa sơ khởi hay lúc xoay không bị coi là phạm quy, nhưng nếu sau khi búa chạm đất người ném dừng lại để bắt đầu lại từ đầu thì lần ném bị tính là hỏng. Nếu dây búa đứt trong lúc ném hay khi đang bay, lần ném đó không bị tính là phạm quy và người ném được ném lại.
Thành tích đo từ vết đầu búa chạm đất đầu tiên tới mép trong vòng ném, theo đường thẳng qua tâm vòng. Vì búa nặng, vết để lại trên cỏ thường rất rõ.
Ném búa khác các môn ném khác ở điểm nào
| Tiêu chí | Ném búa | Các môn ném khác |
|---|---|---|
| Cầm dụng cụ | Hai tay, qua tay cầm và dây cáp | Một tay (tạ, đĩa, lao) |
| Số vòng xoay | Ba hoặc bốn vòng, sau hai ba vòng đánh búa | Đĩa một vòng rưỡi, tạ xoay hoặc trượt, lao chạy đà |
| Găng tay | Được phép | Không được phép |
| Lồng bảo vệ | Cao nhất sân, có cửa di động | Đĩa có lồng thấp hơn; tạ, lao không cần lồng |
| Thi trong nhà | Không có ở giải chính thức quốc tế | Đẩy tạ có thi trong nhà |
Điểm khác lớn nhất là ném búa dùng cả hai tay và chuyển động xoay chiếm gần trọn cú ném. Người ném búa gần như không "ném" theo nghĩa thông thường: tay họ duỗi thẳng như phần nối dài của dây cáp, còn lực đến từ chân, hông và cách họ giữ thăng bằng khi xoay. Vì vậy người xem lần đầu thường ngạc nhiên khi thấy những người ném búa hàng đầu có cánh tay không quá to như người đẩy tạ.
Ném búa xa đến đâu
Người ném búa nam hàng đầu ném khoảng trên dưới 80 m, nữ cũng ném quanh mức ấy với búa nhẹ hơn. Kỷ lục thế giới nam 86,74 m của Yuriy Sedykh lập ở Stuttgart năm 1986 và vẫn đứng vững tính tới 2025, là một trong những kỷ lục lâu đời nhất của điền kinh. Kỷ lục nữ 82,98 m của Anita Włodarczyk (Ba Lan) lập năm 2016 ở Warszawa.
Ném búa nam có mặt ở Olympic từ Paris 1900. Ném búa nữ vào Olympic muộn hơn nhiều, năm 2000 ở Sydney, và người giành huy chương vàng đầu tiên là Kamila Skolimowska (Ba Lan), khi đó mới mười bảy tuổi.
Góc nhìn hôm nay
Ném búa thường bị xếp lịch thi ở sân phụ hoặc vào buổi sáng, ít khi lên sóng giờ vàng, vì lồng búa chiếm nhiều chỗ và môn thi cần đóng cửa một phần lớn sân cỏ. Nhưng ai từng đứng gần lồng búa khi một người ném hàng đầu xoay vòng đều nhớ âm thanh vù vù của dây cáp và tiếng búa cắm phịch xuống cỏ xa tít.
Ném búa chỉ nên tập trong lồng đạt chuẩn, có huấn luyện viên chuyên môn. Không được tự chế búa từ dây và vật nặng; một sợi dây không đúng chuẩn có thể đứt khi xoay và biến vật nặng thành mối nguy cho mọi người xung quanh.
Câu hỏi thường gặp
Ném búa là gì?
Ném búa là môn điền kinh trong đó người ném xoay người nhiều vòng trong vòng tròn 2,135 m rồi buông một quả cầu kim loại nối với tay cầm bằng dây cáp thép. Môn này thi trong lồng lưới để bảo đảm an toàn.
Quả búa nặng bao nhiêu kg?
Búa nam nặng tối thiểu 7,26 kg, búa nữ 4 kg. Tổng chiều dài từ đầu búa tới tay cầm khoảng 1,2 m.
Vì sao gọi là ném búa khi không có cây búa nào?
Vì môn này bắt nguồn từ việc ném những cây búa thật có cán ở Scotland và Ireland. Đầu búa sau thành quả cầu, cán thành dây cáp, nhưng tên gọi vẫn được giữ.
Ném búa có được đeo găng tay không?
Có. Đây là môn ném duy nhất cho phép đeo găng, với điều kiện găng trơn và để hở đầu các ngón tay trừ ngón cái.
Dây búa đứt khi ném thì sao?
Nếu dây búa đứt trong lúc ném hoặc khi búa đang bay, lần ném đó không bị tính là phạm quy và người ném được ném lại, với điều kiện không vi phạm luật khác.
