Đẩy tạ hiện đại có hai kỹ thuật chính. Kiểu lưng hướng ném, còn gọi là kiểu trượt, do Parry O'Brien (Mỹ) phổ biến từ đầu thập niên 1950: người đẩy đứng quay lưng về hướng ném, trượt lùi thẳng qua vòng rồi xoay người đẩy tạ. Kiểu xoay vòng mượn chuyển động của ném đĩa: người đẩy xoay khoảng một vòng rưỡi qua vòng ném rồi mới đẩy. Ngày nay phần lớn người đẩy nam hàng đầu dùng kiểu xoay vòng, trong khi kiểu trượt vẫn phổ biến ở người mới học và nhiều người đẩy nữ.
Trước O'Brien: đứng nghiêng và bước đệm
Đầu thế kỷ 20, người đẩy tạ thường đứng nghiêng, vai trái hướng về khu vực rơi (với người đẩy tay phải), thực hiện một bước đệm ngang qua vòng rồi đẩy. Kiểu này đơn giản nhưng quãng đường tạ được tăng tốc khá ngắn, và người đẩy khó tận dụng hết sức mạnh của chân và hông.
Thành tích tăng dần qua các thập niên nhờ sức mạnh và kỹ thuật bước đệm được cải tiến, nhưng phải đến khi có một thay đổi căn bản về tư thế bắt đầu, đẩy tạ mới bước vào giai đoạn mới.
Kiểu trượt: cuộc cách mạng của Parry O'Brien
Parry O'Brien bắt đầu đẩy tạ với tư thế quay lưng hẳn về hướng ném. Từ tư thế đó, ông cúi thấp, trượt lùi thẳng qua vòng trên một chân, rồi xoay hông và vai khoảng 180 độ để đẩy tạ. So với kiểu đứng nghiêng, quãng đường tạ được tăng tốc dài hơn hẳn, và cơ thể có thể dùng toàn bộ chuỗi chân – hông – thân.
O'Brien giành huy chương vàng Olympic Helsinki 1952 và Melbourne 1956, lập nhiều kỷ lục thế giới và là người đầu tiên vượt mốc 18 m rồi 19 m. Kiểu trượt nhanh chóng trở thành chuẩn mực toàn cầu, đến mức nhiều nơi gọi nó là "kiểu O'Brien".
Các giai đoạn của kiểu trượt
- Tư thế chuẩn bị: đứng ở mép sau vòng, lưng hướng về khu vực rơi, trọng lượng dồn lên chân phải, tạ sát cổ.
- Cúi thấp: gập người, chân trái co lại gần chân phải để chuẩn bị đạp.
- Trượt: chân trái đá về phía bục chắn, chân phải đạp mạnh và kéo nhanh về giữa vòng, người di chuyển lùi thẳng, vẫn giữ lưng hướng về khu vực rơi.
- Tư thế dùng lực: chân phải chạm đất ở giữa vòng, chân trái đặt gần bục chắn; vai vẫn quay sau.
- Đẩy: chân phải đạp và xoay, hông quay về trước, ngực mở, tay đẩy tạ đi theo hướng chéo lên.
- Đổi chân: chân phải bước lên phía bục chắn để phanh, chân trái lùi ra sau.
Kiểu xoay vòng: mượn chuyển động của ném đĩa
Ý tưởng đẩy tạ bằng cách xoay người như ném đĩa xuất hiện từ khá sớm, nhưng phải đến thập niên 1970 mới được chứng minh là hiệu quả ở đỉnh cao. Người đẩy Liên Xô Aleksandr Baryshnikov lập kỷ lục thế giới 22,00 m năm 1976 bằng kiểu xoay vòng, cho thấy kỹ thuật này đủ sức cạnh tranh. Cùng thời kỳ, người Mỹ Brian Oldfield cũng nổi tiếng với kiểu xoay ở các giải chuyên nghiệp, dù thành tích của ông ở đó không được công nhận là kỷ lục chính thức.
Trong kiểu xoay vòng, người đẩy bắt đầu quay lưng về hướng ném như kiểu trượt, nhưng thay vì trượt lùi, họ xoay trên chân trái, chạy qua vòng, tiếp đất chân phải ở giữa vòng, chân trái đặt gần bục chắn, rồi đẩy tạ. Chuyển động gần giống ném đĩa, nhưng vòng nhỏ hơn (2,135 m so với 2,50 m) và tạ phải giữ sát cổ suốt quá trình.
Từ thập niên 1990 trở đi, kiểu xoay vòng ngày càng chiếm ưu thế ở nam. Randy Barnes lập kỷ lục thế giới 23,12 m năm 1990 bằng kiểu xoay, và kỷ lục hiện hành 23,56 m (tính tới 2025) của Ryan Crouser cũng được lập bằng kiểu xoay.
So sánh hai kỹ thuật
| Tiêu chí | Kiểu trượt (lưng hướng ném) | Kiểu xoay vòng |
|---|---|---|
| Chuyển động | Trượt lùi thẳng, xoay khoảng nửa vòng khi đẩy | Xoay khoảng một vòng rưỡi qua vòng ném |
| Quãng đường tăng tốc | Ngắn hơn | Dài hơn |
| Độ ổn định | Cao, dễ lặp lại | Thấp hơn, dễ lệch hướng |
| Độ khó khi học | Dễ hơn, phù hợp người mới | Khó hơn, cần nhiều thời gian |
| Ai hay dùng | Người mới, nhiều người đẩy nữ | Phần lớn người đẩy nam hàng đầu |
| Kỷ lục thế giới gắn liền | Natalya Lisovskaya 22,63 m (1987) | Ryan Crouser 23,56 m (2023) |
Vì sao kiểu xoay vòng thắng thế, và vì sao kiểu trượt vẫn sống
Ưu điểm lớn nhất của kiểu xoay là quãng đường tăng tốc dài hơn. Tạ đi một đường cong quanh cơ thể trước khi được đẩy, và người đẩy có thể tạo vận tốc ra tay lớn hơn. Nhược điểm là khó kiểm soát: chỉ cần chân phải đặt lệch vài centimet, tạ có thể bay ra ngoài khu vực rơi, hoặc người đẩy bị đà kéo ra khỏi vòng. Kiểu xoay cũng đòi hỏi người đẩy rất nhanh nhẹn.
Kiểu trượt ổn định và dễ lặp lại hơn, phù hợp với người có vóc dáng to cao và sức mạnh lớn. Nhiều người đẩy nữ hàng đầu tiếp tục dùng kiểu trượt, dù số người đẩy nữ dùng kiểu xoay đang tăng. Ở trường học và câu lạc bộ cơ sở, kiểu trượt thường được dạy trước vì giúp người học nắm chuỗi chân – hông – thân rõ ràng.
Điểm chung của cả hai kiểu
Dù khác nhau về cách di chuyển qua vòng, kiểu trượt và kiểu xoay chia sẻ những nguyên tắc cốt lõi:
- Tư thế dùng lực: cả hai đều kết thúc phần di chuyển bằng việc chân phải ở giữa vòng, chân trái gần bục chắn, hông đi trước vai.
- Chuỗi chân – hông – thân – tay: lực bắt đầu từ chân đạp đất, truyền qua hông xoay, thân mở, cuối cùng mới đến tay đẩy.
- Tay trái làm điểm tựa: tay không cầm tạ kéo về sát thân để nửa thân bên trái "đóng" lại, giúp nửa bên phải quay nhanh hơn.
- Tạ luôn sát cổ: luật bắt buộc như nhau cho cả hai kiểu.
- Phanh bằng bục chắn: sau khi đẩy, chân đạp vào mặt trong bục chắn để không bị đà kéo ra ngoài.
Vì những điểm chung đó, người học kiểu trượt trước vẫn có nền tảng tốt nếu sau này chuyển sang kiểu xoay. Phần đẩy cuối cùng gần như giống hệt nhau, chỉ có cách đi tới tư thế dùng lực là khác.
Học kỹ thuật nào trước
Không có quy tắc bắt buộc, nhưng con đường phổ biến là: đẩy đứng tại chỗ để học động tác đẩy đúng, rồi học kiểu trượt, sau đó nếu có tố chất và thời gian mới thử kiểu xoay. Một số huấn luyện viên cho người trẻ có tố chất nhanh nhẹn học kiểu xoay từ sớm. Quyết định nên dựa trên đánh giá của huấn luyện viên.
Dù học kiểu nào, nguyên tắc an toàn không đổi: tạ nhẹ phù hợp lứa tuổi, vùng rơi để trống hoàn toàn, người chờ lượt đứng phía sau vòng ném.
Góc nhìn hôm nay
Khi xem chung kết đẩy tạ ở Olympic hay giải vô địch thế giới, thử phân loại từng người: ai trượt, ai xoay. Ở nam, có lẽ gần như tất cả đều xoay; ở nữ, hai kiểu vẫn cùng tồn tại. Để ý thêm cách người xoay đặt chân phải ở giữa vòng: đó là chi tiết quyết định cú đẩy.
Video quay chậm các cú đẩy của Ryan Crouser và các người đẩy hàng đầu được World Athletics và olympics.com đăng tải khá nhiều. Sách The Biomechanics of Sports Techniques của James Hay có phân tích cơ sinh học đẩy tạ cho ai muốn tìm hiểu sâu.
Câu hỏi thường gặp
Đẩy tạ có mấy kiểu kỹ thuật?
Hai kiểu chính là kiểu lưng hướng ném (trượt) và kiểu xoay vòng. Trước thập niên 1950 còn có kiểu đứng nghiêng bước đệm, nay ít dùng.
Parry O'Brien là ai?
Parry O'Brien là vận động viên đẩy tạ người Mỹ, vô địch Olympic 1952 và 1956, người phổ biến kiểu trượt lưng hướng ném. Ông là người đầu tiên đẩy tạ vượt 18 m và 19 m.
Kiểu xoay vòng trong đẩy tạ có từ khi nào?
Ý tưởng có từ sớm, nhưng được chứng minh ở đỉnh cao từ thập niên 1970, khi Aleksandr Baryshnikov lập kỷ lục thế giới 22,00 m năm 1976 bằng kiểu xoay.
Kiểu trượt hay kiểu xoay tốt hơn?
Kiểu xoay cho quãng đường tăng tốc dài hơn nên phần lớn người đẩy nam hàng đầu dùng; kiểu trượt ổn định và dễ học hơn. Chọn kiểu nào tuỳ vóc dáng, tố chất và đánh giá của huấn luyện viên.
Ryan Crouser đẩy tạ kiểu gì?
Ryan Crouser dùng kiểu xoay vòng. Kỷ lục thế giới 23,56 m (tính tới 2025) của anh được lập năm 2023.
