Đẩy tạ là đẩy chứ không phải ném: ranh giới phạm quy cần biết

Đẩy tạ được gọi là "đẩy" vì luật bắt buộc quả tạ đi theo một đường đẩy thẳng từ cổ ra: tạ phải chạm hoặc sát cổ, cằm khi bắt đầu, tay không được hạ khỏi vị trí đó và tạ không được đưa ra sau trục vai. Nếu người thi vung cánh tay từ phía sau như ném bóng, đó là "ném" và lần thi bị tính phạm quy. Ranh giới này vừa giữ bản chất môn thi, vừa bảo vệ khuỷu tay và vai khỏi lực xoắn của một vật nặng 7,26 kg.

"Put" chứ không phải "throw"

Trong tiếng Anh, môn này gọi là "shot put", không phải "shot throw". Chữ "put" mang nghĩa đẩy, đặt, khác với "throw" là ném. Tiếng Việt dùng chữ "đẩy tạ" rất chính xác theo đúng tinh thần đó. Ba môn còn lại đều gọi là ném: ném đĩa, ném lao, ném búa.

Sự khác biệt không chỉ là tên gọi. Trong ném lao hay ném đĩa, dụng cụ được tăng tốc bởi một cánh tay duỗi dài, đi qua một đường vòng rộng. Trong đẩy tạ, cánh tay gập lại, tạ được giữ sát cổ cho tới phút cuối, rồi cánh tay duỗi thẳng đẩy tạ ra theo hướng chéo lên. Phần lớn lực đến từ chân, hông và thân; cánh tay chỉ là khâu cuối cùng.

Luật nói gì, chính xác là thế nào

Luật của World Athletics về đẩy tạ có mấy điểm cốt lõi:

• Tạ phải được đẩy từ vai, bằng một tay.
• Khi người thi vào tư thế bắt đầu, tạ phải chạm hoặc ở rất gần cổ hoặc cằm.
• Trong suốt động tác, tay không được hạ thấp khỏi vị trí đó.
• Tạ không được đưa ra phía sau đường thẳng nối hai vai.

Những câu chữ này nghe khô khan, nhưng mỗi chữ đều có lý do. "Không hạ thấp" chặn kiểu vung tạ từ dưới lên. "Không ra sau trục vai" chặn kiểu kéo tạ ra sau rồi vung tới như ném bóng chày. "Một tay" chặn kiểu đẩy hai tay như đẩy tạ trong phòng tập.

Trọng tài nhìn gì

Trọng tài ở vòng ném theo dõi tay và tạ từ lúc người thi vào tư thế. Những dấu hiệu khiến trọng tài giơ cờ đỏ:

Ngoài ra, những lỗi chung của các môn ném vòng vẫn áp dụng: chạm mặt trên vành hoặc bục chắn, tạ rơi ngoài khu vực, rời vòng sớm hoặc từ nửa trước. Phần này đã có trong bài luật đẩy tạ của danh mục.

Vì sao "ném" tạ lại nguy hiểm

Một quả tạ 7,26 kg ở cuối một cánh tay duỗi dài là một đòn bẩy rất nặng. Nếu người thi vung tạ như ném bóng, khuỷu tay phải chịu lực kéo dãn rất lớn ở mặt trong, vai chịu lực xoắn mạnh. Ở người tập lâu với kỹ thuật sai, đau khuỷu tay và vai là chuyện hay gặp. Trong giới huấn luyện, kiểu sai này thường được gọi là "chuck" — ném tạt.

Ngược lại, khi tạ đi theo đường đẩy thẳng, lực truyền dọc theo xương cánh tay, khuỷu tay duỗi theo đúng hướng gập duỗi tự nhiên. Đó là lý do huấn luyện viên đẩy tạ luôn nhắc học trò: "khuỷu cao, tạ sát cổ, đẩy qua ngón tay".

Ở trường học, nơi học sinh lần đầu cầm tạ, lỗi ném tạt rất phổ biến. Giáo viên thể dục thường cho học sinh tập với tạ nhẹ hoặc bóng tạ (medicine ball) trước, để quen động tác đẩy trước khi dùng tạ kim loại.

Cách cầm tạ đúng để "đẩy" được

1. Đặt tạ lên gốc các ngón tay, không đặt vào lòng bàn tay.
2. Ba ngón giữa đỡ phía sau tạ, ngón cái và ngón út giữ hai bên cho tạ không lăn.
3. Đưa tạ lên áp vào cổ, dưới tai, phía trên xương đòn.
4. Khuỷu tay nâng cao, ngang hoặc gần ngang vai, hướng ra ngoài.
5. Khi đẩy, tạ rời tay qua các đầu ngón, cổ tay bật nhẹ ở cuối.

Người tay nhỏ hoặc người mới tập có thể đặt tạ sâu hơn vào bàn tay để giữ chắc, nhưng mục tiêu lâu dài là đẩy được bằng ngón. Nếu tạ nằm trong lòng bàn tay, người tập dễ có xu hướng ném hơn là đẩy.

Những tình huống khó phân xử

Phần lớn các cú đẩy ở giải lớn đều rõ ràng, nhưng vẫn có tình huống khiến trọng tài phải cân nhắc. Với kiểu xoay vòng, lực ly tâm có xu hướng kéo tạ rời khỏi cổ trong lúc người đẩy quay qua vòng. Người đẩy phải ép tạ thật chặt vào cổ; nếu tạ tách ra thấy rõ rồi mới được đẩy đi, trọng tài có thể coi là vi phạm.

Một tình huống khác là ở pha cuối: khi người đẩy dồn hết sức, khuỷu tay có thể hạ thấp và tạ hơi lùi ra sau trong khoảnh khắc trước khi đẩy. Trọng tài vòng ném đứng ở vị trí nhìn rõ vai và tay người đẩy, và quyết định dựa trên những gì quan sát được. Khi có khiếu nại ngay tại chỗ, trọng tài có thể cho đo lần đẩy đó có điều kiện, để trọng tài chính môn quyết định sau.

Với người xem, cách nhận ra cú đẩy chuẩn khá đơn giản: tạ gần như dính vào cổ cho tới khoảnh khắc cuối, rồi được phóng ra theo đường thẳng chéo lên, khuỷu tay đi sau tạ. Nếu thấy cánh tay vung một đường cong rộng, gần như chắc chắn đó là kỹ thuật sai.

Nguồn gốc của kiểu "đẩy"

Ném đá nặng là thú vui sức mạnh có ở nhiều nền văn hoá. Ở Scotland và Ireland, các cuộc thi ném đá tảng có từ nhiều thế kỷ trước, và đến nay vẫn còn trong Highland Games dưới tên "stone put". Người ta hay kể rằng binh lính thời trung cổ cũng thi ném đạn pháo bằng sắt; câu chuyện này phổ biến nhưng khó kiểm chứng chi tiết.

Khi điền kinh hiện đại được chuẩn hoá ở Anh và Ireland thế kỷ 19, đẩy tạ được giới hạn trong một vòng 7 feet với quả tạ 16 pound, và cách đẩy từ vai trở thành quy định. Đẩy tạ nam có mặt ngay từ Olympic Athens 1896; đẩy tạ nữ vào Olympic năm 1948.

Góc nhìn hôm nay

Ranh giới "đẩy" và "ném" là ví dụ đẹp về việc luật thể thao không chỉ phân xử thắng thua mà còn bảo vệ người chơi. Khi xem đẩy tạ quay chậm, hãy nhìn khuỷu tay người đẩy: nó luôn ở phía sau tạ, đẩy tạ đi như piston, không bao giờ vung vòng.

Ai muốn tập nên học với huấn luyện viên hoặc giáo viên thể dục, bắt đầu với tạ nhẹ, tập ở khu vực có vùng rơi để trống. Nếu thấy đau khuỷu tay hay vai kéo dài sau khi tập, nên dừng và đi khám thay vì cố tập tiếp.