Người ném lao hay gặp hai nhóm chấn thương ở tay ném: đau mặt trong khuỷu tay (do khuỷu chịu lực kéo lớn khi lao được quất qua vai) và đau vai (do khớp vai xoay hết tầm ở tốc độ cao). Cách giảm tải hiệu quả nhất là giữ khuỷu tay cao, kéo lao bằng cả thân chứ không chỉ bằng tay, đếm và giới hạn số lần ném, dùng lao đúng khối lượng và có ngày nghỉ. Đau kéo dài, nghe tiếng "phựt" hay tê lan xuống ngón út là lúc phải dừng và đi khám.
Bài này là kiến thức phổ thông cho người tập, huấn luyện viên phong trào và phụ huynh. Nó không chẩn đoán, không kê thuốc và không đưa giáo án phục hồi.
Vì sao ném lao đặt tải lớn lên vai và khuỷu
Trong cú ném lao, chuỗi lực đi từ chân, qua hông, thân, vai rồi tới khuỷu và bàn tay. Ở khoảnh khắc cuối, cánh tay xoay ra sau tối đa rồi bật về trước rất nhanh. Khuỷu tay lúc đó chịu lực kéo mạnh ở mặt trong, giống như cành cây bị bẻ cong về một phía. Các nghiên cứu cơ sinh học về động tác ném qua vai (ném lao, ném bóng chày) đều ghi nhận mặt trong khuỷu và khớp vai là hai nơi chịu tải cao nhất.
Nếu chuỗi lực từ chân và thân hoạt động tốt, tay chỉ là đầu roi nhận lực. Nếu chân và thân "lười", người ném phải dùng tay để bù, và tải dồn hết lên vai, khuỷu.
Chấn thương khuỷu tay hay gặp
Đau mặt trong khuỷu
Mặt trong khuỷu có dây chằng và các cơ bám giữ khớp khi ném. Lặp lại nhiều lần với kỹ thuật chưa tốt có thể làm các cấu trúc này bị kích thích, viêm, hoặc ở mức nặng là tổn thương dây chằng. Biểu hiện thường gặp:
- Đau ở mặt trong khuỷu khi ném, nhất là lúc ra tay.
- Đau khi ấn vào phần xương nhô ra ở mặt trong khuỷu.
- Cú ném yếu dần, mất tốc độ.
- Có thể tê hoặc châm chích lan xuống ngón út, ngón áp út (dây thần kinh trụ đi ngay cạnh vùng này).
Ở trẻ đang lớn
Ở trẻ và thiếu niên, vùng bám của cơ, dây chằng mặt trong khuỷu còn là sụn tăng trưởng, yếu hơn dây chằng. Ném quá nhiều với dụng cụ quá nặng có thể gây đau và tổn thương vùng sụn này. Trẻ kêu đau khuỷu khi ném cần được nghỉ ném và đi khám.
Chấn thương vai hay gặp
- Đau phía trước hoặc trên vai khi giơ tay cao, khi kéo lao ra sau.
- Cảm giác kẹt, lục cục trong khớp vai ở một tư thế nhất định.
- Cảm giác vai "lỏng", như sắp trật ra khi kéo tay ra sau.
- Đau về đêm, nằm nghiêng bên tay ném thấy đau.
Những biểu hiện này có thể liên quan đến các gân quanh khớp vai hoặc phần sụn viền khớp. Chẩn đoán chính xác cần bác sĩ khám, đôi khi cần chụp chiếu.
Kỹ thuật và giảm tải: điều huấn luyện viên hay nhắc
| Yếu tố | Làm tăng tải cho vai, khuỷu | Hướng giảm tải |
|---|---|---|
| Vị trí khuỷu khi ra tay | Khuỷu thấp, lao bị "đẩy" ngang từ bên hông | Khuỷu cao, lao đi qua trên vai, gần đầu |
| Chân trước | Chân trước chùng, không khoá, lực bị "rò" | Chân trước khoá vững để thân bật về trước |
| Thứ tự lực | Tay kéo trước khi hông, thân xoay | Hông, ngực đi trước, tay đi sau cùng |
| Khối lượng dụng cụ | Ném lao, bóng quá nặng so với tuổi, sức | Dùng dụng cụ đúng quy định lứa tuổi |
| Số lần ném | Ném hết sức liên tục, không đếm | Đếm số lần ném mạnh mỗi buổi, mỗi tuần |
| Hồi phục | Ném nặng nhiều ngày liên tiếp | Xen kẽ ngày ném nhẹ, ngày nghỉ |
Kỹ thuật cụ thể và số lần ném phù hợp phải do huấn luyện viên có chuyên môn quyết định theo từng người. Bảng trên chỉ giúp người tập hiểu vì sao huấn luyện viên lại sửa những điểm đó.
Những thói quen giúp tay ném bền
- Khởi động riêng cho tay ném: xoay vai, xoay thân, động tác ném mô phỏng không lao, rồi ném nhẹ cự ly ngắn trước khi ném mạnh.
- Không ném mạnh khi tay lạnh, nhất là sáng sớm hay giữa hai lượt chờ lâu.
- Tập bổ trợ phù hợp: ném bóng tạ (medicine ball) nhẹ để luyện chuỗi lực toàn thân, tập sức mạnh thân và chân theo hướng dẫn của người có chuyên môn.
- Không ném khi trời mưa làm lao trơn: tuột tay buộc người ném gồng tay cứng hơn.
- Nghe tín hiệu sớm: tay nặng, mỏi kéo dài, ném mất tốc độ là dấu hiệu cần giảm tải.
Dấu hiệu dừng ném và đi khám
- Nghe hoặc cảm thấy tiếng "phựt" ở khuỷu hoặc vai khi ném, kèm đau nhói.
- Tê, châm chích, yếu tay lan xuống ngón út, ngón áp út.
- Không duỗi thẳng hoặc gập hết được khuỷu như trước.
- Vai có cảm giác trật ra, hoặc không giơ tay lên được.
- Đau kéo dài quá một hai tuần dù đã giảm ném, hoặc đau về đêm.
- Trẻ em kêu đau khuỷu, đau vai khi ném, dù đau nhẹ.
Không tự dùng thuốc giảm đau để ném tiếp, không nhờ người không có chuyên môn "nắn khớp", không chườm nóng mạnh ngay sau một cú đau nhói.
Đếm số lần ném: vì sao quan trọng
Trong môn bóng chày, việc giới hạn số lần ném cho cầu thủ trẻ đã trở thành quy định phổ biến ở nhiều nước, sau khi người ta nhận thấy chấn thương khuỷu ở trẻ liên quan chặt chẽ với số lần ném. Ném lao không có quy định chung tương tự cho mọi lứa tuổi, nhưng nhiều huấn luyện viên áp dụng cùng tinh thần: ghi lại số lần ném mạnh mỗi buổi, mỗi tuần, tăng từ từ, và giảm ngay khi tay có dấu hiệu mệt. Người tập trẻ có thể tự ghi vào một cuốn sổ nhỏ để cùng huấn luyện viên theo dõi.
Ghi chép đều đặn còn giúp người tập thấy mối liên hệ giữa những tuần ném nhiều và những lần tay bắt đầu đau, từ đó tự biết điều chỉnh sớm hơn.
Góc nhìn hôm nay
Ném lao là môn có tuổi thọ thi đấu khá dài ở trình độ cao, nhiều vận động viên đạt đỉnh ở cuối độ tuổi hai mươi, ba mươi. Điều đó chỉ có được khi họ giữ được vai và khuỷu qua nhiều năm. Những người ném lâu năm thường có chung một bí quyết không mấy hấp dẫn: kỹ thuật dùng toàn thân, đếm số lần ném và không bao giờ ném khi tay đang "kêu". Với người tập trẻ, đó là bài học nên học trước cả kỹ thuật bước chéo.
Câu hỏi thường gặp
Ném lao bị đau khuỷu tay là bị gì?
Thường là các cấu trúc ở mặt trong khuỷu bị quá tải do lực kéo lớn khi ra tay, nhất là khi khuỷu thấp hoặc ném bằng tay nhiều hơn bằng thân. Cần bác sĩ khám để xác định mức độ, đặc biệt nếu có tê lan xuống ngón út.
Vì sao ném lao phải giữ khuỷu tay cao?
Khuỷu cao giúp lao đi qua trên vai theo đường thẳng, lực từ chân và thân truyền lên tay hiệu quả hơn. Khuỷu thấp khiến lao bị đẩy ngang, tăng lực kéo lên mặt trong khuỷu và vai.
Trẻ em tập ném bị đau khuỷu tay có sao không?
Ở trẻ đang lớn, vùng mặt trong khuỷu còn sụn tăng trưởng nên dễ tổn thương khi ném nhiều hoặc dụng cụ quá nặng. Trẻ đau khuỷu khi ném nên nghỉ ném và đi khám.
Ném lao đau vai có nên ném tiếp không?
Không nên ném tiếp khi đau. Cần giảm hoặc dừng ném, báo huấn luyện viên và đi khám nếu đau kéo dài, đau về đêm, vai có cảm giác lỏng hoặc không giơ tay lên được.
Làm sao giảm nguy cơ chấn thương tay khi ném lao?
Học kỹ thuật dùng toàn thân với khuỷu cao, khởi động riêng cho tay ném, dùng lao đúng khối lượng, đếm số lần ném mạnh, có ngày nghỉ và dừng ngay khi tay có dấu hiệu bất thường.