Đau gân gót (gân Achilles) và đau gân bánh chè là hai chấn thương do quá tải hay gặp nhất ở người tập nhảy. Dấu hiệu chung là đau và cứng ở gân vào buổi sáng hoặc đầu buổi tập, đau khi bật nhảy, ấn vào gân thấy đau. Nên đi khám khi đau kéo dài hơn một hai tuần, đau tăng dần, đau cả lúc nghỉ hoặc đã ảnh hưởng đến kỹ thuật. Đi khám ngay nếu nghe tiếng "phựt" ở gót, đột ngột không nhón gót được hoặc gân sưng to bất thường.
Bài này chỉ cung cấp kiến thức phổ thông để người tập và phụ huynh nhận ra vấn đề sớm. Nó không thay chẩn đoán của bác sĩ, không kê thuốc và không đưa ra giáo án phục hồi.
Gân là gì và vì sao người nhảy hay đau gân
Gân là dải mô chắc nối cơ với xương. Gân gót nối cơ bắp chân với xương gót; gân bánh chè nối xương bánh chè với xương chày, là phần cuối của hệ cơ đùi trước. Mỗi lần giậm nhảy, hai gân này chịu lực rất lớn: chúng vừa kéo căng hấp thụ lực, vừa bật lại như lò xo.
Gân thích nghi với tải trọng, nhưng chậm hơn cơ. Khi người tập tăng số lần bật nhảy quá nhanh, đổi mặt sân cứng hơn, đổi giày, hay tập dồn dập trước giải, gân không kịp thích nghi và bắt đầu đau. Đau gân bánh chè ở người nhảy phổ biến đến mức trong tiếng Anh có tên gọi thông dụng là jumper's knee — "đầu gối người nhảy".
Nhận biết đau gân gót và gân bánh chè
Đau gân gót
- Đau ở phía sau, trên gót chân vài phân, hoặc ngay chỗ gân bám vào xương gót.
- Cứng gân khi mới ngủ dậy, bước những bước đầu thấy khó chịu, rồi đỡ dần.
- Đau ở đầu buổi tập, có thể giảm khi cơ nóng lên, rồi đau trở lại sau buổi tập hoặc sáng hôm sau.
- Ấn hoặc bóp nhẹ dọc gân thấy đau; có thể thấy gân dày hơn bên kia.
Với người nhảy xa, nhảy ba bước, chân giậm thường là chân bị trước. Nhảy ba bước đặc biệt đặt tải nặng lên gân gót vì có ba lần tiếp đất liên tiếp ở tốc độ cao.
Đau gân bánh chè
- Đau ở bờ dưới xương bánh chè, phía trước gối.
- Đau khi giậm nhảy, khi tiếp đất, khi ngồi xổm sâu, khi xuống cầu thang.
- Ngồi lâu gập gối rồi đứng dậy thấy đau.
- Ấn vào điểm ngay dưới bánh chè thấy đau.
Người nhảy cao, nhảy xa và cả người chơi bóng chuyền, bóng rổ hay gặp vấn đề này. Ở trẻ đang lớn, đau ở khu vực này có thể là tình trạng khác liên quan đến sụn tăng trưởng (như bệnh Osgood-Schlatter ở dưới gối) — cần bác sĩ phân biệt.
Những yếu tố hay đi kèm
| Yếu tố | Ví dụ trong môn nhảy |
|---|---|
| Tăng tải đột ngột | Tăng số lần bật nhảy, thêm buổi plyometrics, tập dồn trước giải |
| Mặt sân | Chuyển từ cỏ, cát sang sân cứng; tập nhảy trên xi măng |
| Giày | Đổi sang giày đinh đế mỏng, giày đã mòn đệm |
| Thiếu hồi phục | Ít ngày nghỉ, ngủ thiếu, thi đấu dày |
| Kỹ thuật | Giậm "đạp phanh" mạnh, tiếp đất cứng gối |
| Quay lại sau nghỉ dài | Tập lại ngay ở mức cũ sau kỳ nghỉ, sau ốm |
Dấu hiệu phải dừng tập
- Đau làm thay đổi cách chạy, cách giậm, cách tiếp đất (đi khập khiễng, né chân).
- Đau tăng dần trong buổi tập thay vì giảm.
- Đau kéo dài cả ngày sau buổi tập hoặc làm mất ngủ.
- Gân sưng, nóng, đỏ.
Khi có những dấu hiệu này, hãy dừng các bài bật nhảy và báo huấn luyện viên. "Tập xuyên cơn đau" với gân thường làm vấn đề kéo dài thêm nhiều tháng.
Dấu hiệu phải đi khám ngay
- Nghe hoặc cảm thấy tiếng "phựt" ở sau gót, như bị ai đá vào bắp chân, rồi đột ngột yếu, không nhón gót được: có thể là đứt gân gót.
- Đột ngột không duỗi thẳng được gối sau một cú giậm hoặc tiếp đất, đau dữ dội phía trước gối: có thể là tổn thương gân bánh chè nặng.
- Sưng to nhanh, bầm tím rộng.
- Đau kèm sốt, hoặc đau không rõ nguyên nhân ở trẻ em.
Khi đi khám, bác sĩ thường làm gì
Bác sĩ sẽ hỏi về lịch tập, thời điểm đau, cách đau thay đổi, rồi khám gân và có thể chỉ định chụp siêu âm hoặc cộng hưởng từ nếu cần. Với đau gân do quá tải, hướng xử trí thường xoay quanh việc điều chỉnh khối lượng tập chứ không phải nghỉ hoàn toàn mãi mãi; chuyên viên vật lý trị liệu thể thao sẽ hướng dẫn bài tập cụ thể theo từng người. Đó là việc của người có chuyên môn, không nên tự áp dụng giáo án tìm được trên mạng.
Không tự mua thuốc tiêm, không nhờ người không có chuyên môn "bóp gân", không đắp thuốc lá không rõ nguồn gốc lên vùng gân đau.
Phòng tránh: những việc người nhảy làm được
- Tăng tải từ từ. Số lần bật nhảy mỗi tuần nên tăng dần, không nhảy vọt.
- Đa dạng mặt sân. Phần lớn bài bật nhảy trên cỏ, cát, đường chạy tổng hợp; hạn chế nền cứng.
- Dùng giày đinh có chọn lọc. Chỉ dùng cho buổi kỹ thuật và thi, không dùng cả buổi.
- Có ngày nghỉ, ngủ đủ.
- Khởi động riêng cho bật nhảy trước buổi tập và trước khi thi.
- Báo sớm. Gân cứng nhẹ buổi sáng là tín hiệu đầu tiên; báo huấn luyện viên lúc đó để điều chỉnh kịp, đừng đợi đến khi không giậm nổi.
Một cách tự theo dõi đơn giản
Một số người tập ghi lại mỗi sáng mức đau, cứng gân trên thang điểm từ 0 đến 10, cùng với số lần bật nhảy hôm trước. Sau vài tuần, họ và huấn luyện viên thấy rõ buổi tập nào làm gân "kêu" nhiều nhất. Cách này không thay khám, nhưng giúp người tập kể với bác sĩ chính xác hơn, và giúp điều chỉnh kế hoạch trước khi đau trở nặng.
Ghi chép như vậy cũng giúp nhận ra những thay đổi nhỏ mà người tập dễ bỏ qua, chẳng hạn gân bắt đầu đau sau khi đổi sang giày mới hay sau tuần tập nhiều trên sân cứng.
Góc nhìn hôm nay
Nhiều vận động viên nhảy hàng đầu thế giới từng phải sống chung với đau gân trong nhiều năm, và có người phải dừng sự nghiệp sớm vì nó. Bài học rút ra rất rõ: gân cần thời gian, và lắng nghe tín hiệu sớm của cơ thể có giá trị hơn mọi bài tập bổ sung. Với học sinh và người tập phong trào, điều đó càng đúng — không có giải đấu nào đáng để đánh đổi một đôi gân khoẻ suốt đời.
Câu hỏi thường gặp
Đau gân gót khi nhảy là bị gì?
Thường là tình trạng gân gót bị quá tải do bật nhảy nhiều, tăng tải đột ngột hoặc đổi mặt sân, giày. Biểu hiện là đau, cứng gân buổi sáng và khi giậm nhảy. Cần đi khám để bác sĩ xác định chính xác.
Jumper's knee là gì?
Jumper's knee là tên gọi thông dụng của đau gân bánh chè, đau ở bờ dưới xương bánh chè khi giậm nhảy, tiếp đất, ngồi xổm. Tình trạng này hay gặp ở người tập nhảy cao, nhảy xa, bóng chuyền, bóng rổ.
Đau gân gót có nên tập tiếp không?
Không nên tập xuyên cơn đau. Khi đau làm thay đổi cách chạy nhảy, tăng dần trong buổi tập hoặc kéo dài sau buổi tập thì cần dừng bật nhảy, báo huấn luyện viên và đi khám nếu không đỡ.
Khi nào đau gót chân phải đi khám ngay?
Khi nghe tiếng phựt ở sau gót, đột ngột yếu không nhón gót được, sưng to nhanh hoặc bầm tím rộng. Đó có thể là dấu hiệu đứt gân gót cần được khám sớm.
Làm sao phòng đau gân khi tập nhảy?
Tăng số lần bật nhảy từ từ, tập phần lớn trên mặt sân mềm, chỉ dùng giày đinh khi cần, có ngày nghỉ, khởi động kỹ và báo huấn luyện viên ngay khi gân bắt đầu cứng đau.