Sào nhảy làm bằng gì: tre, nhôm, sợi thuỷ tinh và sợi carbon

Sào nhảy hiện đại làm chủ yếu bằng sợi thuỷ tinh, thường kết hợp thêm sợi carbon, quấn thành ống rỗng thuôn đều. Trước đó, sào đã đi qua ba thời kỳ: gỗ cứng ở thế kỷ 19, tre từ khoảng đầu thế kỷ 20, rồi thép và nhôm quanh giữa thế kỷ. Mỗi lần đổi vật liệu, thành tích lại nhảy vọt, và lần nhảy vọt lớn nhất là khi sào sợi thuỷ tinh biết uốn cong và trả lại năng lượng, từ thập niên 1960.

Bốn thời kỳ của cây sào

Sào gỗ: nhảy sào thời đầu

Ở thế kỷ 19, sào nhảy là một thân gỗ cứng, đầu dưới bịt sắt nhọn để cắm xuống đất cỏ. Người nhảy cắm sào, rồi dùng tay leo lên hoặc đu người qua, có khi còn trườn tay lên sào khi sào đang đứng thẳng. Về sau, luật cấm chuyển tay trên lên cao sau khi rời đất, để môn này là nhảy chứ không phải leo. Luật hiện hành vẫn giữ tinh thần đó: sau khi rời đất, người nhảy không được đưa tay dưới lên trên tay trên, cũng không được trườn tay trên lên cao hơn.

Sào tre: nhẹ hơn, đàn hồi hơn

Khoảng đầu thế kỷ 20, tre dần thay gỗ. Tre nhẹ, rỗng, có độ đàn hồi nhất định. Các nguồn tư liệu điền kinh hay nhắc tới loại tre được dân phương Tây gọi là "Tonkin cane", cái tên gắn với vịnh Bắc Bộ, dù vùng trồng chủ yếu được ghi nhận ở miền Nam Trung Quốc. Đây là một chi tiết thú vị cho người Việt, nhưng tài liệu về nguồn gốc cụ thể của từng lô sào tre thời đó không nhiều, nên chỉ nên coi là chuyện kể có cơ sở chứ không phải điều chắc chắn tuyệt đối.

Đỉnh cao của thời sào tre là Cornelius Warmerdam (Mỹ), người đầu tiên vượt 15 feet (khoảng 4,57 m), vào năm 1940. Ông được nhắc rất nhiều vì thành tích bằng sào tre của mình đứng vững suốt nhiều năm sau đó.

Nhược điểm của tre: mỗi cây một khác về độ cứng, dễ nứt vỡ, và nguồn cung từ châu Á sang phương Tây bị gián đoạn trong những năm 1940. Điều đó đẩy người ta sang kim loại.

Sào thép và nhôm: bền nhưng cứng

Thập niên 1940–1950, sào thép rồi hợp kim nhôm trở nên phổ biến. Kim loại đồng đều, bền, không nứt, nhưng gần như không uốn cong. Người nhảy phải dựa hoàn toàn vào tốc độ và sức mạnh, sào chỉ là cây đòn bẩy cứng. Thành tích tăng chậm, vì giới hạn của cơ thể con người đã gần chạm.

Sợi thuỷ tinh: cuộc cách mạng thập niên 1960

Cuối thập niên 1950, sào làm bằng sợi thuỷ tinh tẩm nhựa xuất hiện. Ban đầu nhiều người nghi ngờ, nhưng chỉ trong vài năm đầu thập niên 1960, sào sợi thuỷ tinh đã chiếm lĩnh. Khác biệt cốt lõi: sào uốn cong rất nhiều, cất năng lượng từ tốc độ chạy đà, rồi duỗi thẳng và trả lại năng lượng đúng lúc người nhảy đang lộn ngược.

Kết quả: kỷ lục thế giới tăng thêm hơn nửa mét chỉ trong khoảng một thập kỷ, nhanh chưa từng thấy. Kỹ thuật cũng thay đổi hoàn toàn: người nhảy học cách cầm sào cao hơn, uốn sào, đu, lộn ngược và duỗi người dọc sào. Một số người lúc đó phản đối, cho rằng dụng cụ làm thay con người; nhưng luật không cấm, và sợi thuỷ tinh trở thành chuẩn mực.

Sào cũng thay đổi cách chọn người. Thời sào cứng, người nhảy sào thường là những người rất khoẻ tay vai, gần giống VĐV thể dục dụng cụ. Từ khi có sào sợi thuỷ tinh, tốc độ chạy đà trở nên quan trọng hơn bao giờ hết, vì năng lượng cất vào sào đến từ tốc độ. Nhiều VĐV nhảy sào hàng đầu ngày nay chạy nước rút rất tốt. Duplantis là ví dụ hay được nhắc: tốc độ chạy đà của anh được các nhà phân tích đánh giá thuộc loại nhanh nhất trong lịch sử môn này.

Sào hiện đại được làm thế nào

Một cây sào hiện đại là ống rỗng thuôn đều, làm từ các lớp sợi thuỷ tinh (và thường có sợi carbon) tẩm nhựa, quấn quanh một lõi định hình rồi nung cứng, sau đó rút lõi ra. Một vài đặc điểm:

• Sợi carbon giúp sào nhẹ hơn và duỗi nhanh hơn với cùng độ cứng; nhiều sào cao cấp kết hợp cả hai loại sợi.
• Cong sẵn: sào thường được làm hơi cong theo một hướng để luôn uốn đúng chiều khi cắm.
• Độ cứng theo cân nặng: mỗi cây sào được nhà sản xuất ghi chiều dài và mức cân nặng khuyến nghị cho người dùng, cùng chỉ số độ cứng. Cách chọn sào có bài riêng trong danh mục này.
• Băng quấn: người nhảy quấn băng ở chỗ cầm để bám tay, và đầu dưới có nắp bảo vệ.

Luật World Athletics cho phép sào làm từ bất kỳ vật liệu hoặc kết hợp vật liệu nào, độ dài và đường kính tuỳ ý, nhưng bề mặt cơ bản phải trơn. Người nhảy được quấn băng ở chỗ cầm và đầu dưới theo giới hạn của luật.

Sào là dụng cụ cá nhân, không phải đồ dùng chung

Ở giải lớn, mỗi VĐV mang theo cả chục cây sào với độ dài và độ cứng khác nhau để chọn theo gió, nhiệt độ và độ cao xà. Vận chuyển sào dài bốn năm mét qua sân bay là chuyện đau đầu quen thuộc của dân nhảy sào. Theo luật, người nhảy dùng sào của mình; không ai được dùng sào của người khác nếu chủ sở hữu không đồng ý.

Góc nhìn hôm nay

Lịch sử vật liệu sào là ví dụ rõ nhất trong điền kinh về chuyện công nghệ thay đổi thành tích. Từ thân gỗ cứng tới ống sợi thuỷ tinh, mỗi bước đều buộc kỹ thuật thay đổi theo. Khi so kỷ lục giữa các thời kỳ, cần nhớ rằng người nhảy năm 1940 với sào tre và người nhảy hôm nay với sào sợi thuỷ tinh gần như chơi hai môn khác nhau.

Một nhắc nhở an toàn: không tự chế sào bằng tre, ống nhựa hay ống kim loại. Sào nhảy thật được thiết kế và kiểm định cho mức cân nặng cụ thể; sào tự chế có thể gãy giữa chừng. Người muốn tìm hiểu kỹ hơn có thể xem các tài liệu kỹ thuật của các hãng sản xuất sào và phần nhảy sào trong luật World Athletics.