Ryan Crouser và kỷ lục đẩy tạ thế giới 23,56 m của người Mỹ

Kỷ lục thế giới đẩy tạ nam là 23,56 m của Ryan Crouser (Mỹ), lập ngày 27/5/2023 tại Los Angeles — tính tới 2025. Crouser là người đầu tiên vô địch đẩy tạ Olympic ba kỳ liên tiếp (2016, 2020, 2024) và đã nâng kỷ lục thế giới hai lần, phá thành tích 23,12 m của Randy Barnes đứng từ năm 1990. Anh là người định hình lại môn đẩy tạ hiện đại bằng kỹ thuật xoay vòng có cải tiến riêng.

Một gia đình của những người ném

Crouser sinh năm 1992 ở bang Oregon (Mỹ), trong một gia đình mà các môn ném gần như là truyền thống: cha anh, Mitch Crouser, từng ném đĩa ở trình độ cao; chú Brian Crouser từng dự Olympic ở ném lao; nhiều anh chị em họ cũng thi ném lao, ném đĩa. Anh lớn lên với tạ, đĩa và lao ở sân nhà, được người thân hướng dẫn kỹ thuật từ rất sớm.

Ở tuổi thiếu niên, Crouser đã lập nhiều kỷ lục học sinh trung học Mỹ, rồi thi đấu cho Đại học Texas, giành nhiều danh hiệu vô địch đại học toàn quốc. Anh cao khoảng 2 m, nặng khoảng 145 kg — vóc dáng lý tưởng cho đẩy tạ, nhưng cũng chính là thứ người ta dễ nhầm là chỉ cần "to khỏe". Thực tế, điều làm anh khác biệt là tốc độ.

Đẩy tạ: đẩy chứ không ném

Trước khi nói về kỷ lục, cần nhắc luật cơ bản: đẩy tạ là đẩy. Tạ nam nặng 7,26 kg phải đặt sát cổ hoặc cằm khi bắt đầu, và không được đưa ra sau trục vai trong lúc thực hiện. Người đẩy đứng trong vòng đường kính 2,135 m, có bục chắn phía trước. Luật chi tiết và các lỗi phạm quy có bài riêng ở danh mục đẩy tạ – ném búa; ở đây chỉ cần biết rằng mọi sức mạnh phải được truyền qua một cú đẩy từ vai, không có "vung tay" như ném đĩa.

Kỷ lục Barnes và hai lần Crouser phá kỷ lục

Kỷ lục của Barnes đứng từ 1990, trong bối cảnh Barnes về sau bị treo giò vì vi phạm doping theo phán quyết chính thức (dù kỷ lục 1990 vẫn được công nhận). Khi Crouser phá kỷ lục năm 2021, giới điền kinh coi đó là bước ngoặt: một kỷ lục được nhiều người cho là "không thể chạm tới" bị vượt bởi một vận động viên thế hệ mới.

Nhìn xa hơn, tiến trình kỷ lục đẩy tạ có vài mốc tròn dễ nhớ. Thập niên 1950, Parry O'Brien (Mỹ) với kỹ thuật lưng hướng ném là người đầu tiên vượt 60 bộ Anh (khoảng 18,29 m). Năm 1988, Ulf Timmermann (Cộng hòa Dân chủ Đức) là người đầu tiên vượt 23 m. Hai năm sau Barnes nâng lên 23,12 m, rồi kỷ lục đứng yên hơn ba thập kỷ. Từ 18 m lên 23 m mất khoảng 35 năm; từ 23,12 m lên 23,56 m mất thêm 33 năm — cho thấy môn này đã tiến gần giới hạn đến mức nào.

Kỹ thuật xoay vòng và cải tiến của Crouser

Đẩy tạ có hai kỹ thuật chính: lưng hướng ném (trượt), gắn với Parry O'Brien thập niên 1950, và xoay vòng, người đẩy xoay như ném đĩa trước khi đẩy tạ ra. Ngày nay phần lớn vận động viên nam đỉnh cao dùng kỹ thuật xoay vòng, vì nó cho quãng tăng tốc dài hơn.

Crouser đưa thêm một cải tiến: thay đổi cách bắt đầu ở phía sau vòng ném, với bước khởi động rộng hơn và hướng chân khác so với kỹ thuật xoay truyền thống. Mục đích là tạo thêm đà và giữ được trục cơ thể ổn định khi vào vị trí đẩy. Cải tiến này được nhiều huấn luyện viên phân tích và thử áp dụng, dù không phải ai cũng hợp — nó đòi hỏi thăng bằng và tốc độ xoay rất cao.

• Tốc độ ra tay: với tạ 7,26 kg, mỗi chút tốc độ ra tay thêm đều thành nhiều centimet. Crouser nổi bật ở tốc độ, không chỉ ở sức.
• Điểm ra tay cao: chiều cao và sải tay dài giúp tạ rời tay ở độ cao lớn, có lợi cho cự ly.
• Ổn định: ở các giải lớn, anh thường có nhiều cú đẩy trên 22,5 m trong một buổi — điều mà hiếm người đạt dù chỉ một lần.

Góc ra tay tối ưu của người đẩy giỏi thường thấp hơn 45° — lý do vật lý được giải thích ở danh mục vật lý nhảy ném.

Ba HCV Olympic và những đối thủ

Crouser vô địch Olympic Rio 2016 (kỷ lục Olympic lúc đó), Tokyo 2020 và Paris 2024 — lần đầu một người đẩy tạ nam thắng ba kỳ liên tiếp. Ở giải vô địch thế giới, anh vô địch năm 2022 (Eugene) và 2023 (Budapest). Đáng nhớ nhất là chung kết thế giới Doha 2019: Joe Kovacs (Mỹ) thắng với 22,91 m, Crouser và Tomas Walsh (New Zealand) cùng 22,90 m — ba người cách nhau 1 cm, được xem là một trong những chung kết đẩy tạ sát nút nhất lịch sử.

Năm 2023 ở Budapest, Crouser thi đấu trong khi đang điều trị cục máu đông ở chân, theo những gì anh công bố, và vẫn vô địch. Chi tiết này được báo chí nhắc nhiều; nó cũng là lời nhắc rằng vận động viên đỉnh cao luôn có đội ngũ y tế theo dõi sát — không phải tấm gương để người tập phong trào "cố" khi có vấn đề sức khoẻ.

So với kỷ lục nữ

Kỷ lục đẩy tạ nữ 22,63 m của Natalya Lisovskaya (Liên Xô) lập năm 1987 vẫn đứng tính tới 2025, cùng nhiều kỷ lục ném nữ thập niên 1980 thường được nhắc trong tranh luận chung về bối cảnh doping thời kỳ đó. Thành tích thắng giải lớn của nữ hiện nay thường ở khoảng 20–21 m, cách kỷ lục khá xa — trong khi ở nam, Crouser đã vượt kỷ lục cũ hơn 40 cm.

Góc nhìn hôm nay

Hình dung 23,56 m: khoảng bốn phần năm chiều dài một sân bóng rổ (28 m), hoặc gần bằng chiều cao một tòa nhà bảy, tám tầng. Một quả tạ hơn 7 kg bay chừng ấy chỉ bằng một cú đẩy từ vai.

Ở sân trường, học sinh tập đẩy tạ với tạ nhẹ phù hợp lứa tuổi và quy định của từng giải, luôn trong khu vực riêng, không ai đứng phía trước, đẩy xong cả nhóm mới đi nhặt. Bài tập sức mạnh cho người ném — đặc biệt tạ kiểu Olympic — cần người hướng dẫn có chuyên môn. Video các cú đẩy kỷ lục của Crouser có trên kênh World Athletics, rất đáng xem chậm để thấy chuyển động xoay và cú đẩy cuối.