Sergey Bubka và 35 lần lập kỷ lục thế giới nhảy sào trong 10 năm

Sergey Bubka (sinh năm 1963 ở Luhansk, Ukraine, khi đó thuộc Liên Xô) lập 35 kỷ lục thế giới nhảy sào — 17 ngoài trời và 18 trong nhà — từ năm 1984 tới 1994. Ông là người đầu tiên vượt 6 m (Paris, 1985), vô địch thế giới sáu lần liên tiếp từ 1983 tới 1997, và thành tích ngoài trời 6,14 m của ông (Sestriere, 1994) đứng suốt 26 năm. Nghịch lý lớn nhất của sự nghiệp ấy: ông chỉ có một HCV Olympic.

Từ Luhansk tới Helsinki 1983

Bubka bắt đầu tập nhảy sào khi còn nhỏ dưới sự hướng dẫn của huấn luyện viên Vitaly Petrov, người gắn bó với ông gần như suốt sự nghiệp. Sau đó hai thầy trò chuyển về Donetsk, nơi về sau trở thành "thủ phủ" nhảy sào với giải trong nhà mang tên Bubka (Pole Vault Stars).

Năm 1983, ở tuổi 19, Bubka gần như vô danh khi tới giải vô địch thế giới đầu tiên tại Helsinki. Ông vô địch với 5,70 m, mở đầu chuỗi sáu danh hiệu thế giới liên tiếp (1983, 1987, 1991, 1993, 1995, 1997). Không vận động viên nhảy sào nào khác thống trị lâu như vậy ở giải vô địch thế giới.

35 kỷ lục: từng centimet một

Kỷ lục thế giới đầu tiên của Bubka là 5,85 m tại Bratislava năm 1984. Từ đó ông nâng kỷ lục lên dần, phần lớn mỗi lần chỉ 1 cm. Một số mốc chính:

Cách nâng từng centimet thường được giải thích bằng hai lý do. Thứ nhất, mỗi kỷ lục thế giới là một sự kiện lớn với khán giả và nhà tài trợ, tiền thưởng ở các giải mời thời đó gắn với kỷ lục. Thứ hai, đó là cách giữ an toàn về thể lực và tâm lý: không cần dốc hết vào một cú nhảy lớn khi có thể thắng nhiều lần. Bubka chưa bao giờ giấu rằng ông tính toán kỹ, và giới chuyên môn coi đó là chuyện bình thường trong thể thao chuyên nghiệp.

Lưu ý: trong thời Bubka, kỷ lục trong nhà và ngoài trời được thống kê riêng; con số 35 là tổng của cả hai. Theo luật hiện hành, kỷ lục thế giới các môn nhảy ném được công nhận dù lập trong nhà hay ngoài trời. Vì vậy khi Renaud Lavillenie nhảy 6,16 m trong nhà năm 2014, đó là kỷ lục thế giới của môn, còn 6,14 m của Bubka từ đó là thành tích ngoài trời tốt nhất — đứng tới năm 2020.

Kỹ thuật Petrov – Bubka

Điều làm Bubka khác người cùng thời không chỉ là sức. Cùng Petrov, ông phát triển một mô hình kỹ thuật mà giới huấn luyện hay gọi là mô hình Petrov – Bubka:

• Tốc độ chạy đà rất cao: Bubka từng chạy nước rút ở trình độ tốt, và ông chạy đà nhanh hơn hầu hết đối thủ.
• Cầm cao trên sào cứng: tay trên đặt rất cao, dùng sào cứng hơn mức thường thấy với cân nặng của ông. Sào cứng trả năng lượng mạnh hơn nhưng đòi hỏi tốc độ và sức để uốn.
• Giậm "tự do": chân giậm đặt ngay dưới tay trên hoặc hơi ra ngoài, để người nhảy chủ động đẩy sào thay vì chỉ "đâm" vào hộp và để sào gánh hết.
• Cơ thể như cánh tay đòn: sau khi rời đất, người nhảy tiếp tục kéo, xoay, đẩy để truyền năng lượng vào sào và lấy lại khi sào duỗi thẳng.

Mô hình này ảnh hưởng tới cả thế hệ sau. Nhiều huấn luyện viên vẫn dùng nó làm khung tham chiếu, dù không ai sao chép hoàn toàn, vì nó đòi hỏi tố chất tốc độ – sức mạnh rất hiếm.

Nghịch lý Olympic: chỉ một HCV

Với người thống trị một môn suốt hơn một thập kỷ, thành tích Olympic của Bubka gây ngạc nhiên:

1. 1984 Los Angeles: không dự vì Liên Xô không tham gia kỳ đó.
2. 1988 Seoul: vô địch với 5,90 m — tấm HCV Olympic duy nhất.
3. 1992 Barcelona: không vượt qua mức xà nào trong chung kết, không có thành tích.
4. 1996 Atlanta: rút lui vì chấn thương gót chân trước khi thi.
5. 2000 Sydney: bị loại ở vòng loại.

Barcelona 1992 thường được nhắc nhiều nhất: Bubka chọn bắt đầu ở mức xà cao, hỏng liên tiếp và bị loại mà không ghi điểm. Đó là mặt trái của chiến thuật "vào muộn" — bỏ qua các mức thấp để giữ sức. Ở giải mời, nó giúp lập kỷ lục; ở Olympic, ba lần hỏng là hết bốn năm chờ đợi. Câu chuyện này vẫn được các huấn luyện viên dùng để dạy về chọn mức xà khởi đầu.

Kỷ lục đứng bao lâu

Kỷ lục trong nhà 6,15 m của Bubka đứng 21 năm cho tới khi Renaud Lavillenie (Pháp) nhảy 6,16 m năm 2014 — đúng ở Donetsk, trước mặt Bubka. Thành tích ngoài trời 6,14 m đứng tới năm 2020, khi Duplantis nhảy 6,15 m ở Rome. Trong suốt hơn hai thập kỷ, không ai khác vượt nổi 6,10 m ngoài trời.

Điều đó nói lên khoảng cách giữa Bubka và phần còn lại của thế giới thời ông thi đấu. Nhiều nhà vô địch Olympic và thế giới thập niên 1990–2000 thắng ở mức 5,80–5,95 m — kém kỷ lục của ông khoảng 20 cm, một khoảng cách rất lớn trong nhảy sào.

Sau khi giải nghệ

Bubka giải nghệ năm 2001 và chuyển sang công tác quản lý thể thao. Ông giữ các vị trí trong Ủy ban Olympic quốc gia Ukraine, trong ban lãnh đạo World Athletics và Ủy ban Olympic quốc tế. Ông cũng là gương mặt tiêu biểu của môn nhảy sào ở các sự kiện, thường có mặt khi kỷ lục của mình bị phá — như ở Donetsk năm 2014.

Góc nhìn hôm nay: Bubka dạy gì cho người tập

Với người tập nhảy sào ở mọi trình độ, sự nghiệp Bubka có ba bài học dễ mang về. Một, tốc độ chạy đà là nền tảng: không có tốc độ thì sào cứng và cầm cao chỉ là lý thuyết. Hai, kỹ thuật là một hệ thống — chạy, cắm, giậm, đu, đẩy — chứ không phải từng động tác rời rạc. Ba, chọn mức xà khởi đầu là chiến thuật thật sự, không nên liều.

Nhảy sào cũng là môn cần huấn luyện viên có chuyên môn, sào đúng cân nặng và nệm đạt chuẩn. Video các lần lập kỷ lục của Bubka có trên kênh chính thức của World Athletics; các bài phân tích mô hình Petrov – Bubka có trong tài liệu huấn luyện nhảy sào của các liên đoàn điền kinh.