Jonathan Edwards và 18,29 m nhảy ba bước: kỷ lục từ năm 1995

Ngày 7/8/1995, tại giải vô địch thế giới ở Gothenburg (Thụy Điển), Jonathan Edwards (Anh) trở thành người đầu tiên nhảy ba bước hợp lệ quá 18 m — 18,16 m ở lượt đầu — rồi nâng lên 18,29 m ngay lượt sau. Kỷ lục 18,29 m vẫn đứng tính tới 2025, tức đã hơn 30 năm. Người đến gần nhất là Christian Taylor (Mỹ) với 18,21 m năm 2015.

Một vận động viên "không giống ai"

Edwards sinh năm 1966 ở London, lớn lên ở miền tây nam nước Anh trong gia đình có cha là mục sư. Anh không có vóc dáng vạm vỡ như hình dung về người nhảy ba bước: người khá mảnh, cao khoảng 1,8 m. Điểm mạnh của anh là tốc độ chạy đà rất cao và khả năng giữ tốc độ qua cả ba pha nhảy.

Đầu sự nghiệp, Edwards từ chối thi đấu vào Chủ nhật vì niềm tin tôn giáo. Điều đó khiến anh bỏ lỡ một số giải lớn, trong đó có giải vô địch thế giới 1991, khi vòng loại rơi vào ngày Chủ nhật. Năm 1993 anh thay đổi quyết định, cho rằng tài năng thể thao cũng là điều nên dùng trọn vẹn. Cùng năm đó anh giành HCĐ thế giới ở Stuttgart.

Trước Edwards: kỷ lục nhích từng chút

Để thấy 18,29 m lớn thế nào, cần nhìn lại nhịp tiến của kỷ lục trong hai thập kỷ trước đó. Tại Olympic Mexico City 1968, ở độ cao hơn 2.000 m, kỷ lục thế giới bị phá nhiều lần trong một buổi chung kết, và Viktor Saneyev (Liên Xô) đi ra với 17,39 m. Năm 1975, cũng ở Mexico City, João Carlos de Oliveira (Brazil) nhảy 17,89 m. Mười năm sau, Willie Banks nhích lên 17,97 m.

Như vậy trong gần ba mươi năm, kỷ lục chỉ tăng khoảng nửa mét, và nhiều lần được lập ở vùng cao — nơi không khí loãng giúp chạy đà nhanh hơn chút ít. Edwards thì nhảy 18,29 m ở Gothenburg, gần mực nước biển, với gió hợp lệ. Chỉ trong một mùa, anh đẩy kỷ lục thêm 32 cm so với Banks — một trong những bước tiến lớn nhất của kỷ lục nhảy ba bước thời hiện đại.

Mùa giải 1995: năm của những con số không tưởng

Trước 1995, kỷ lục thế giới nhảy ba bước là 17,97 m của Willie Banks (Mỹ) từ năm 1985. Mười năm không ai vượt được, và mốc 18 m được coi là bức tường. Rồi Edwards bước vào một mùa giải mà giới điền kinh vẫn nhắc tới:

Cú nhảy 18,43 m ở Lille đáng nhắc vì nó cho thấy luật gió hoạt động thế nào. Ở nhảy xa và nhảy ba bước, thành tích chỉ được công nhận kỷ lục khi gió xuôi không quá +2,0 m/s. Ở Lille gió vượt mức đó nên con số dài nhất từng ghi nhận trong lịch sử nhảy ba bước chỉ là "thành tích có gió". Hai tháng sau, ở Gothenburg với gió hợp lệ, Edwards chứng minh anh không cần gió.

Gothenburg: hai lượt nhảy trong vài phút

Chung kết giải vô địch thế giới 1995 diễn ra ngày 7/8. Ở lượt thứ nhất, Edwards đạt 18,16 m — lần đầu tiên trong lịch sử một người nhảy ba bước quá 18 m với gió hợp lệ. Thay vì giữ sức, anh tiếp tục nhảy lượt hai và đạt 18,29 m. Hai kỷ lục thế giới chỉ cách nhau một lượt.

Điều thú vị là 18,29 m tương đương khoảng 60 bộ Anh — một con số tròn có ý nghĩa với khán giả Anh – Mỹ. Cũng tại giải này vài ngày sau, Inessa Kravets (Ukraine) lập kỷ lục nhảy ba bước nữ 15,50 m. Gothenburg 1995 vì thế là giải có cả hai kỷ lục nhảy ba bước ra đời — kỷ lục nữ đứng 26 năm, kỷ lục nam vẫn còn nguyên.

Bí quyết kỹ thuật

Các nhà cơ sinh học phân tích cú nhảy của Edwards thường chỉ ra vài điểm:

• Tốc độ chạy đà: anh vào ván với tốc độ gần ngang người nhảy xa hàng đầu — rất cao so với người nhảy ba bước.
• Quỹ đạo thấp, phẳng: pha lò cò và pha bước bộ của anh không bật quá cao, giúp giữ tốc độ ngang qua từng lần tiếp đất thay vì "phanh" lại.
• Tiếp đất chủ động: chân đặt xuống đất gần như dưới trọng tâm, cào về sau thay vì đạp thẳng xuống, giảm mất tốc độ.
• Tỉ lệ ba pha cân bằng: không pha nào bị hy sinh quá nhiều; pha thứ hai — vốn hay hỏng ở người mới — vẫn dài.

Lối nhảy này cần cổ chân, gối và hông chịu được lực rất lớn ở mỗi lần tiếp đất. Đó là lý do nhảy ba bước là một trong những môn điền kinh nặng nhất với khớp, và người tập cần tăng khối lượng từ từ dưới sự hướng dẫn của huấn luyện viên.

Sự nghiệp sau 1995

Edwards giải nghệ năm 2003 sau giải vô địch thế giới ở Paris. Sau đó anh trở thành bình luận viên truyền hình điền kinh và tham gia công tác tổ chức Olympic London 2012.

Những người đến gần 18,29 m

Hơn ba thập kỷ qua, chỉ vài người tiến tới vùng 18 m:

• Christian Taylor (Mỹ): 18,21 m tại giải vô địch thế giới Bắc Kinh 2015, hai lần vô địch Olympic (2012, 2016) và nhiều lần vô địch thế giới.
• Pedro Pablo Pichardo (Cuba, sau thi đấu cho Bồ Đào Nha): vượt 18 m, HCV Olympic Tokyo 2020.
• Kenny Harrison (Mỹ): thắng Edwards ở Olympic Atlanta 1996 với 18,09 m.

Taylor từng tuyên bố muốn phá kỷ lục, và 18,21 m của anh chỉ kém 8 cm. Nhưng tới nay 18,29 m vẫn nguyên vẹn — minh chứng cho việc ngày 7/8/1995 Edwards đạt tới đỉnh hiếm hoi mà tốc độ, kỹ thuật và điều kiện cùng hoàn hảo.

Góc nhìn hôm nay

Muốn cảm nhận 18,29 m, hãy đo trên sân trường: con số này dài hơn chiều dài sân bóng chuyền (18 m). Một người nhảy ba lần liên tiếp, đáp xuống hố cát cách ván giậm xa hơn cả một sân bóng chuyền. Video chung kết Gothenburg 1995 có trên kênh lưu trữ của World Athletics. Với người mới tập nhảy ba bước, bài học từ Edwards không phải là bật thật cao mà là giữ tốc độ — và tập dần để chân quen với lực tiếp đất.