Sotomayor 2,45 m và Kostadinova 2,09 m: hai kỷ lục nhảy cao hơn 30 năm

Kỷ lục nhảy cao nam 2,45 m của Javier Sotomayor (Cuba) lập ngày 27/7/1993 tại Salamanca (Tây Ban Nha) vẫn đứng tính tới 2025 — hơn 32 năm. Kỷ lục nữ 2,09 m của Stefka Kostadinova (Bulgaria) lập ở giải vô địch thế giới Rome năm 1987 đứng gần 37 năm, cho tới khi Yaroslava Mahuchikh (Ukraine) nhảy 2,10 m tại Paris tháng 7/2024. Cả hai là ví dụ hiếm hoi về những thành tích vượt thời đại ở môn nhảy cao.

Javier Sotomayor: người đầu tiên vượt 8 bộ

Sotomayor sinh năm 1967 ở tỉnh Matanzas, Cuba, cao khoảng 1,93 m — không quá cao so với nhiều vận động viên nhảy cao hàng đầu. Ông nổi tiếng với chạy đà nhanh, cú giậm rất mạnh và kỹ thuật qua xà kiểu lưng rất gọn. Năm 1988, ông lần đầu phá kỷ lục thế giới với 2,43 m ở Salamanca.

Năm 1989 tại San Juan (Puerto Rico), ông nhảy 2,44 m — người đầu tiên vượt 8 bộ Anh (khoảng 2,438 m), mốc tâm lý của môn nhảy cao với người dùng hệ đo Anh – Mỹ. Bốn năm sau, cũng ở Salamanca, ông nâng lên 2,45 m. Kỷ lục trong nhà của ông, 2,43 m (Budapest, 1989), cũng đứng tới nay.

Danh hiệu lớn

• HCV Olympic Barcelona 1992; HCB Olympic Sydney 2000.
• Vô địch thế giới ngoài trời 1993 và 1997; nhiều lần vô địch trong nhà thế giới.
• Không dự Olympic 1984 và 1988 do Cuba không tham gia hai kỳ đó — lỡ hai cơ hội ở thời kỳ phong độ cao.

Sự nghiệp của ông cũng có vết gợn: năm 1999 ông bị tước HCV Đại hội Thể thao Liên châu Mỹ sau kết quả xét nghiệm doping, theo phán quyết chính thức; án treo giò sau đó được rút ngắn và ông kịp dự Sydney 2000. Giới chuyên môn ghi nhận sự việc nhưng không liên hệ nó với kỷ lục 1993.

Stefka Kostadinova: 2,09 m ở Rome 1987

Kostadinova sinh năm 1965 ở Plovdiv, Bulgaria. Bà nổi bật với lối chạy đà dài, tốc độ cao và độ ổn định đáng kinh ngạc: trong thập niên 1980 bà vượt 2 m hàng chục lần, điều chưa nữ vận động viên nào làm được khi đó.

Ngày 30/8/1987, tại chung kết giải vô địch thế giới ở Rome, bà vượt 2,09 m, vô địch và lập kỷ lục thế giới trong cùng một lượt nhảy. Thành tích này đứng gần 37 năm — một trong những kỷ lục điền kinh nữ sống lâu nhất.

Danh hiệu lớn

• HCV Olympic Atlanta 1996; HCB Olympic Seoul 1988.
• Vô địch thế giới ngoài trời 1987 và 1995.
• Nhiều lần vô địch trong nhà thế giới và châu Âu.

Một số kỷ lục nữ thập niên 1980 bị đặt câu hỏi trong bối cảnh doping phổ biến ở thời kỳ đó. Đây là tranh luận chung về cả một thời đại; không có phán quyết chính thức nào nhắm vào kỷ lục 2,09 m của Kostadinova, và kỷ lục ấy luôn được công nhận đầy đủ.

Hai phong cách, một điểm chung

Xem lại video, người ta thấy hai lối nhảy khá khác nhau. Sotomayor chạy đà với nhịp bước rất nhanh, vào vòng cung cuối gọn, rồi giậm "nổ" như một lò xo — cú giậm của ông thường được mô tả là mạnh tới mức thân người bật lên gần như thẳng đứng. Kostadinova thì chạy đà dài, mềm, nhịp bước đều như đếm, và vào giậm với tốc độ cao mà vẫn giữ thăng bằng hoàn hảo; điểm mạnh nổi bật của bà là độ ổn định qua hàng trăm lần nhảy.

Điểm chung của hai người là cách chuyển tốc độ ngang thành lực bật lên ở bước cuối. Trong nhảy cao kiểu lưng, đó là khoảnh khắc quyết định: chạy nhanh mà không giậm được thì người lao về phía xà thay vì bay lên; giậm mạnh mà chạy chậm thì không đủ độ cao. Hai kỷ lục gia đều làm cả hai việc ở mức gần như hoàn hảo trong ngày lập kỷ lục.

Một chi tiết thường được nhắc: cả hai đều lập kỷ lục ở những nơi họ quen thuộc và trong điều kiện thuận lợi — Sotomayor ở Salamanca, nơi ông từng phá kỷ lục năm 1988; Kostadinova trong trận chung kết lớn với khán giả đông. Môi trường quen, tâm lý tốt và thời tiết ấm là những yếu tố người nhảy cao nào cũng mong.

Những người đến gần

Năm 2014 là năm nhảy cao nam sôi động nhất: Barshim, Bondarenko và một số người khác liên tục thử 2,46 m ở các giải lớn, nhưng không ai thành công. Từ đó tới nay, mức 2,40 m đã đủ là thành tích đẳng cấp hàng đầu thế giới.

Mahuchikh 2024: kỷ lục 37 năm bị phá

Ngày 7/7/2024 tại chặng Diamond League ở Paris, Yaroslava Mahuchikh vượt 2,10 m, chấm dứt kỷ lục của Kostadinova. Chưa đầy một tháng sau, cô vô địch Olympic Paris 2024. Mahuchikh đã là ngôi sao từ tuổi thiếu niên, giành HCB thế giới năm 18 tuổi (Doha 2019), và có lối nhảy kết hợp chạy đà nhanh với chiều cao cơ thể tốt.

Việc kỷ lục nữ bị phá cũng đặt lại câu hỏi với kỷ lục nam: liệu 2,45 m của Sotomayor có thể đứng thêm bao lâu? Không ai biết, nhưng sau hơn ba thập kỷ, khoảng cách giữa kỷ lục và mức thắng giải lớn thường là 7–10 cm.

Vì sao kỷ lục nhảy cao đứng lâu đến vậy

1. Giới hạn cơ sinh học: nhảy cao kiểu lưng đã được tối ưu hóa nhiều thập kỷ. Không có thay đổi kỹ thuật lớn nào kể từ khi kiểu lưng phổ biến, nên tiến bộ chỉ đến từ những cá nhân hiếm có.
2. Không có "công nghệ dụng cụ": khác nhảy sào (sào mới) hay ném lao (thiết kế lao), nhảy cao không có thiết bị nào để cải tiến ngoài giày và mặt sân.
3. Cá nhân ngoại lệ: Sotomayor và Kostadinova kết hợp tốc độ, sức bật và độ ổn định ở mức rất hiếm gặp. Những người như vậy không xuất hiện mỗi thập kỷ.
4. Bối cảnh thời đại: một số người cho rằng điều kiện thi đấu và kiểm soát doping khác nhau giữa các thời kỳ làm khó so sánh; đây là tranh luận chung, không phải kết luận về cá nhân nào.

Góc nhìn hôm nay: đo thử 2,45 m

Một cách cảm nhận kỷ lục là đo trên tường: 2,45 m cao hơn khung cửa thông thường khoảng nửa mét, và cao hơn trần một số căn phòng thấp. Với giáo viên thể dục, đây là bài mở đầu thú vị cho tiết nhảy cao — cho học sinh đứng cạnh vạch đánh dấu để thấy con người có thể vượt qua độ cao ấy chỉ bằng chạy đà và một chân giậm.

Video chung kết Rome 1987 và cú nhảy Salamanca 1993 có trong kho lưu trữ của World Athletics. Trang kỷ lục chính thức có cả lịch sử tiến trình kỷ lục (record progression) của từng môn — rất hợp để xem tốc độ tiến bộ của nhảy cao từ thời kỹ thuật nằm nghiêng sang kiểu lưng.