Chọn sào nhảy dựa trên ba thông số chính: mức cân nặng ghi trên sào (sào được thiết kế cho người nặng tối đa bao nhiêu), độ dài sào, và chỉ số độ cứng (flex). Nguyên tắc an toàn là người nhảy không nên nặng hơn mức cân nặng ghi trên sào; độ dài và độ cứng thì tăng dần theo tốc độ chạy đà, độ cao cầm sào và kỹ thuật. Việc chọn và chuyển sào luôn nên do huấn luyện viên nhảy sào quyết định, không tự chọn theo cảm giác.
Ba con số trên một cây sào
| Thông số | Ý nghĩa | Thường ghi thế nào |
|---|---|---|
| Độ dài | Chiều dài toàn bộ cây sào | Thường ghi theo feet và inch (ví dụ 12'0", 14'6") hoặc mét; sào phổ biến từ khoảng 3 m tới hơn 5 m |
| Mức cân nặng | Cân nặng tối đa của người dùng mà nhà sản xuất khuyến nghị | Thường ghi theo pound (lbs), kèm số kg ở một số hãng |
| Chỉ số độ cứng (flex) | Độ uốn của sào dưới một tải chuẩn; số càng nhỏ càng cứng (theo cách ghi phổ biến) | Một con số do nhà sản xuất đo, chỉ so sánh chính xác trong cùng hãng |
Hai cây sào cùng độ dài nhưng mức cân nặng khác nhau có độ cứng khác nhau: sào cho người nặng hơn thì cứng hơn. Với cùng một mức cân nặng, sào dài hơn sẽ "mềm" hơn khi cầm ở cùng độ cao tương đối, vì đòn bẩy dài hơn.
Lưu ý: chỉ số độ cứng của các hãng khác nhau không hoàn toàn quy đổi được cho nhau. Hai cây sào cùng ghi một mức cân nặng và độ dài nhưng khác hãng có thể cho cảm giác khác.
Vì sao không dùng sào nhẹ hơn cân nặng của mình
Đây là quy tắc an toàn được nhắc nhiều nhất. Sào được thiết kế để uốn trong một phạm vi lực nhất định. Người nặng hơn mức ghi trên sào, nhất là khi chạy nhanh và cầm cao, có thể uốn sào quá mức thiết kế. Hậu quả có thể là:
- Sào uốn quá sâu, không đủ lực đưa người nhảy về phía nệm, người rơi lại phía hộp cắm sào.
- Trong trường hợp xấu, sào có thể gãy.
Ở một số hệ thống thi đấu học đường (ví dụ ở Mỹ), quy định bắt buộc người nhảy không được nặng hơn mức cân nặng ghi trên sào, và trọng tài có thể kiểm tra. Luật World Athletics không đặt yêu cầu này cho người lớn, nhưng các huấn luyện viên đều coi đây là nguyên tắc tối thiểu, nhất là với người mới và người trẻ.
Ngược lại, dùng sào quá cứng cũng nguy hiểm: sào không uốn đủ, người nhảy bị "chặn" lại, dễ bị hất ngược về phía đường chạy.
Độ cao cầm sào và độ dài sào
Độ cao cầm sào (khoảng cách từ đầu dưới sào tới tay trên) quyết định phần lớn độ "cứng" người nhảy cảm thấy. Cầm cao hơn trên cùng một cây sào thì đòn bẩy dài hơn, sào uốn dễ hơn nhưng cần tốc độ và lực cắm sào lớn hơn để đẩy được sào lên thẳng.
Một quy tắc thô mà nhiều huấn luyện viên dùng: người nhảy chọn độ dài sào sao cho độ cao cầm hiện tại nằm gần đầu trên của sào, chừa một khoảng nhỏ. Khi kỹ thuật và tốc độ tăng, người nhảy cầm cao dần, rồi chuyển sang sào dài hơn. Không nên cầm sát tận đỉnh sào hay vượt quá chỗ nhà sản xuất cho phép.
Lộ trình chuyển sào
Người nhảy sào tiến bộ bằng cách đi qua cả một loạt sào. Lộ trình thường gặp:
- Sào ngắn, mềm (ví dụ dưới 3,5 m, mức cân nặng thấp): học cầm sào, chạy đà, cắm sào, đu qua sang hố cát hoặc nệm thấp, cầm thấp.
- Tăng độ cao cầm dần trên cùng sào, khi cắm sào và đu đã ổn định.
- Chuyển lên sào cứng hơn cùng độ dài khi người nhảy uốn sào quá dễ, bị "lún" sâu và rơi xa nệm.
- Chuyển lên sào dài hơn khi đã cầm gần tối đa trên sào hiện tại và đủ tốc độ.
Ở giải đấu, VĐV giỏi mang theo nhiều cây sào và đổi giữa các mức xà: trời nóng, gió xuôi, người đang hưng phấn chạy nhanh thì chọn sào cứng hơn; trời lạnh, gió ngược thì lùi về sào mềm hơn. Quyết định này thường có huấn luyện viên đứng trên khán đài ra hiệu.
Các dấu hiệu sào không hợp
| Dấu hiệu | Có thể là |
|---|---|
| Sào uốn quá sâu, người rơi xuống gần hộp hoặc "bị thả" giữa chừng | Sào quá mềm so với tốc độ, độ cao cầm, cân nặng |
| Sào không uốn, người bị chặn lại, có khi bị đẩy ngược về đường chạy | Sào quá cứng, cầm quá thấp, chạy đà chậm hoặc cắm sào sai |
| Người nhảy luôn rơi lệch sang một bên nệm | Cắm sào lệch, chạy đà lệch, hoặc sào cong sẵn không đúng hướng khi cắm |
| Sào có vết nứt, xước sâu, mép đầu dưới mòn | Ngừng dùng ngay, báo huấn luyện viên kiểm tra |
Sào cho người mới và câu lạc bộ
Một câu lạc bộ nhảy sào cho người mới thường cần cả một dải sào ngắn, mềm, với các mức cân nặng khác nhau, để mỗi người tập dùng đúng cỡ. Đây là lý do nhảy sào khó phổ biến ở trường học: một hai cây sào dùng chung cho cả lớp là không đủ và không an toàn. Phụ huynh có con muốn tập nên hỏi câu lạc bộ mấy câu: câu lạc bộ có bao nhiêu cỡ sào, có kiểm tra cân nặng trước khi giao sào không, ai là người quyết định chuyển sào, và sào được kiểm tra hư hỏng thế nào. Không nên tự mua sào cho con khi chưa có huấn luyện viên tư vấn, vì sào hợp hôm nay có thể chỉ dùng được vài tháng khi con lớn và tiến bộ.
Bảo quản sào
Sào sợi thuỷ tinh và carbon bền nhưng không phải bất khả xâm phạm. Vài điều cơ bản:
- Không để sào va đập vào vật cứng, không giẫm lên, không để rơi từ cao xuống mặt bê tông.
- Bảo quản sào trong túi hoặc ống bảo vệ, tránh nắng gắt và nhiệt độ quá cao kéo dài.
- Kiểm tra bề mặt trước mỗi buổi tập: vết nứt, vết xước sâu hay chỗ sợi bị lộ ra là dấu hiệu nguy hiểm.
- Không dùng sào để làm việc khác (chống, kê, làm cầu).
Góc nhìn hôm nay
Chọn sào là một trong những quyết định an toàn quan trọng nhất của môn nhảy sào. Không có công thức đơn giản kiểu "cao bao nhiêu thì dùng sào bao nhiêu"; mọi thứ phụ thuộc vào cân nặng, tốc độ, kỹ thuật và hoàn cảnh hôm đó. Vì vậy câu trả lời thực tế nhất cho người mới là: hãy tìm một câu lạc bộ có huấn luyện viên nhảy sào và một bộ sào đủ các cỡ để học theo lộ trình.
Người muốn đọc thêm có thể xem các tài liệu kỹ thuật do các hãng sản xuất sào công bố, phần nhảy sào trong tài liệu huấn luyện của World Athletics, và danh mục an toàn – chấn thương của wiki này với bài riêng về an toàn nhảy sào.
Câu hỏi thường gặp
Chọn sào nhảy theo cân nặng thế nào?
Nguyên tắc an toàn là người nhảy không nên nặng hơn mức cân nặng ghi trên sào. Độ dài và độ cứng tăng dần theo tốc độ, độ cao cầm và kỹ thuật, do huấn luyện viên quyết định.
Dùng sào nhẹ hơn cân nặng có sao không?
Có thể nguy hiểm. Sào bị uốn quá mức thiết kế, không đủ lực đưa người tới nệm, và trong trường hợp xấu có thể gãy. Nhiều hệ thống thi đấu học đường cấm điều này.
Chỉ số flex trên sào nhảy là gì?
Là con số thể hiện độ uốn của sào dưới một tải chuẩn, do nhà sản xuất đo. Theo cách ghi phổ biến, số càng nhỏ thì sào càng cứng. Chỉ số này chỉ so sánh chính xác được trong cùng một hãng.
Khi nào nên chuyển sang sào dài hơn?
Khi người nhảy đã cầm gần tối đa trên sào hiện tại, uốn sào dễ dàng và có đủ tốc độ chạy đà. Việc chuyển sào nên theo hướng dẫn của huấn luyện viên.
Làm sao biết sào nhảy bị hỏng?
Kiểm tra trước mỗi buổi tập: vết nứt, vết xước sâu, chỗ sợi lộ ra hay đầu dưới mòn là dấu hiệu nguy hiểm. Khi thấy những dấu hiệu này, ngừng dùng sào ngay và báo huấn luyện viên.
