Cây lao thi đấu của nam nặng tối thiểu 800 g, dài từ 2,60 đến 2,70 m; lao nữ nặng tối thiểu 600 g, dài từ 2,20 đến 2,30 m. Năm 1986, sau khi Uwe Hohn ném 104,80 m và lao bắt đầu bay vượt quá chiều dài an toàn của sân, liên đoàn quốc tế buộc dời trọng tâm lao nam lên phía trước khoảng 4 cm. Lao mới chúi mũi sớm hơn, thành tích tụt hẳn xuống, và bảng kỷ lục phải bắt đầu lại. Lao nữ đổi theo cùng hướng vào năm 1999.
Một cây lao gồm những phần nào
Nhìn từ xa, cây lao chỉ là một que dài nhọn đầu. Cầm lên tay mới thấy nó là một dụng cụ được tính toán kỹ. Lao thi đấu có ba phần chính:
- Thân lao: ống rỗng làm bằng kim loại (thường là hợp kim nhôm) hoặc vật liệu tổng hợp như sợi carbon. Thân thon dần về hai đầu, phần to nhất nằm gần tay cầm.
- Đầu mũi: bằng kim loại, nhọn, gắn chặt vào thân. Đây là phần phải chạm đất trước thì lần ném mới hợp lệ.
- Tay cầm: đoạn quấn dây bao quanh trọng tâm của lao, giúp tay không trượt. Người ném chỉ được cầm vào đúng đoạn này.
Luật không cho phép lao có bộ phận chuyển động, không cho gắn cánh, rãnh hay bất cứ thứ gì làm thay đổi đặc tính bay. Bề mặt thân phải trơn nhẵn đều. Chi tiết nhỏ này có lý do lịch sử, nói ở phần sau.
Thông số lao nam và lao nữ
| Thông số | Lao nam | Lao nữ |
|---|---|---|
| Khối lượng tối thiểu | 800 g | 600 g |
| Chiều dài | 2,60–2,70 m | 2,20–2,30 m |
| Đổi thiết kế trọng tâm | 1986 | 1999 |
| Kỷ lục thế giới (tính tới 2025) | 98,48 m – Jan Železný, 1996 | 72,28 m – Barbora Špotáková, 2008 |
Lứa trẻ thi đấu với lao nhẹ hơn, theo quy định của từng giải và từng lứa tuổi. Ở trường học, học sinh thường làm quen bằng lao tập bằng nhựa, bóng ném hoặc dụng cụ mềm, không dùng lao thật ở sân không có khu vực ném riêng.
Cùng một khối lượng, lao thi đấu còn khác nhau ở độ cứng và "cự ly định mức". Các hãng sản xuất thường ghi trên lao khoảng cách mà nó được thiết kế để bay tốt nhất, ví dụ lao dành cho người ném tầm 60 m khác lao dành cho người ném tầm 80 m. Lao cứng hơn phù hợp với người ra tay nhanh, lao mềm hơn dễ dùng hơn với người mới. Đây là thông tin của nhà sản xuất, không phải quy định trong luật.
Cú ném 104,80 m và vấn đề của sân vận động
Ngày 20/7/1984 tại Berlin, vận động viên Đông Đức Uwe Hohn ném lao bay 104,80 m. Đó là lần duy nhất trong lịch sử một cây lao thi đấu chính thức vượt mốc trăm mét. Thành tích đẹp, nhưng nó làm những người tổ chức lo ngại thật sự.
Một sân điền kinh tiêu chuẩn có mặt cỏ ở giữa dài khoảng trên dưới trăm mét. Lao bay quá trăm mét nghĩa là có thể rơi sang đường chạy ở đầu bên kia, nơi có thể có vận động viên khác đang thi hay khởi động. Cùng thời gian đó còn một chuyện đau đầu nữa: những cây lao thế hệ cũ bay rất "lướt", nhiều lần rơi gần như nằm bẹt, trọng tài khó phân xử mũi hay thân chạm đất trước. Tranh cãi xảy ra ở cả những giải lớn.
Thay đổi năm 1986: dời trọng tâm lên trước
Liên đoàn điền kinh quốc tế (IAAF, nay là World Athletics) chọn cách sửa dụng cụ thay vì sửa sân. Từ năm 1986, lao nam phải có trọng tâm dời về phía mũi khoảng 4 cm so với trước. Khối lượng và chiều dài vẫn giữ nguyên; chỉ điểm cân bằng thay đổi, đủ để đổi hẳn cách lao bay.
Hệ quả nhìn thấy được ngay: lao mới bay tới đỉnh rồi chúi mũi xuống sớm hơn, gần như luôn cắm hoặc chạm mũi trước. Lao rơi bẹt gần như biến mất. Cái giá là thành tích giảm rõ rệt, ở những người ném hàng đầu mất cỡ vài mét đến cả chục mét so với lao cũ. Giải thích chi tiết vì sao dời trọng tâm lại làm lao chúi sớm (chuyện mô-men khí động) thuộc về danh mục vật lý của wiki này.
Vì lao mới là một dụng cụ khác, bảng kỷ lục thế giới được bắt đầu lại từ 1986. Mốc 104,80 m của Hohn vẫn được ghi nhận như một kỷ lục lịch sử với lao kiểu cũ, nhưng sẽ không bao giờ bị phá nữa. Kỷ lục hiện hành với lao mới là 98,48 m của Jan Železný (Cộng hoà Séc) ném tại Jena năm 1996, và tới năm 2025 vẫn đứng vững.
Chuyện đuôi lao nhám đầu thập niên 1990
Luật đã đổi, nhưng các nhà sản xuất vẫn tìm cách lấy lại chiều dài. Khoảng cuối thập niên 1980, đầu 1990, xuất hiện loại lao có phần đuôi được làm nhám hoặc có gợn, khiến dòng khí phía sau thay đổi và lao lướt xa hơn. Một số thành tích rất cao được lập với loại lao này.
Liên đoàn quốc tế sau đó cấm kiểu đuôi nhám và các thành tích lập với loại lao ấy bị loại khỏi danh sách kỷ lục. Đó là lý do luật hiện nay yêu cầu bề mặt thân lao phải trơn đều, không có lỗ, rãnh, gờ hay bất kỳ chỗ nhám nào. Bài học của cả câu chuyện: trong môn ném lao, vài centimet trọng tâm hay một lớp bề mặt cũng đủ làm thay đổi vài mét thành tích.
Lao nữ đổi thiết kế năm 1999
Lao nữ 600 g giữ thiết kế cũ lâu hơn. Đến năm 1999, World Athletics áp dụng thay đổi tương tự cho lao nữ: dời trọng tâm lên phía trước để lao chúi mũi rõ hơn. Bảng kỷ lục nữ cũng bắt đầu lại.
Kỷ lục với lao nữ kiểu cũ là 80,00 m của Petra Felke (Đông Đức) năm 1988. Với lao mới, cột mốc 70 m bị vượt vào thập niên 2000, và kỷ lục hiện hành tính tới 2025 là 72,28 m của Barbora Špotáková (Cộng hoà Séc), lập năm 2008 tại Stuttgart.
Mốc thời gian cây lao thi đấu
- 1908: ném lao nam có mặt ở Olympic London (trước đó có ở Thế vận hội xen kẽ 1906).
- 1932: ném lao nữ vào chương trình Olympic tại Los Angeles.
- Thập niên 1950: lao kim loại rỗng dần thay lao gỗ, bay xa và ổn định hơn.
- 1984: Uwe Hohn ném 104,80 m với lao kiểu cũ.
- 1986: lao nam dời trọng tâm lên trước, kỷ lục bắt đầu lại.
- Đầu thập niên 1990: cấm lao đuôi nhám, xoá các thành tích liên quan.
- 1996: Jan Železný ném 98,48 m, kỷ lục còn đứng tới 2025.
- 1999: lao nữ đổi thiết kế.
Góc nhìn hôm nay
Câu chuyện cây lao là ví dụ hiếm hoi khi người ta cố ý làm dụng cụ "kém" đi để môn thể thao an toàn và công bằng hơn. Nó cũng nhắc người xem rằng so thành tích giữa các thời kỳ phải xem dụng cụ có giống nhau không. Một cú ném 90 m hôm nay khó hơn nhiều so với cú ném 90 m trước 1986.
Ai muốn tìm hiểu thêm có thể đọc phần quy định dụng cụ trong Luật kỹ thuật của World Athletics, hoặc xem danh sách dụng cụ được chứng nhận cho thi đấu quốc tế trên cùng trang. Ở sân tập, hãy để huấn luyện viên chọn lao theo sức và trình độ, và chỉ ném ở khu vực có người trông, vùng rơi để trống hoàn toàn.
Câu hỏi thường gặp
Cây lao nam nặng bao nhiêu?
Lao nam thi đấu nặng tối thiểu 800 g và dài 2,60–2,70 m. Lao nữ nặng tối thiểu 600 g, dài 2,20–2,30 m.
Vì sao năm 1986 lao nam phải đổi thiết kế?
Sau cú ném 104,80 m của Uwe Hohn năm 1984, lao có nguy cơ bay vượt mặt cỏ sân vận động, đồng thời lao cũ hay rơi bẹt gây tranh cãi. Liên đoàn quốc tế dời trọng tâm lên trước khoảng 4 cm để lao chúi mũi sớm hơn.
Kỷ lục 104,80 m của Uwe Hohn còn được công nhận không?
Nó được ghi nhận là kỷ lục lịch sử với lao kiểu cũ. Từ năm 1986, kỷ lục được tính lại với lao mới, hiện là 98,48 m của Jan Železný (1996).
Lao nữ đổi thiết kế năm nào?
Năm 1999. Kỷ lục với lao nữ kiểu cũ là 80,00 m của Petra Felke (1988); với lao mới, kỷ lục tính tới 2025 là 72,28 m của Barbora Špotáková (2008).
Lao bằng nhôm và lao carbon khác nhau thế nào?
Cả hai đều hợp lệ nếu đúng khối lượng, kích thước và trọng tâm. Khác biệt chủ yếu ở độ cứng và cảm giác khi ra tay; việc chọn loại nào nên theo tư vấn của huấn luyện viên.
