Phần Lan là quốc gia gắn với ném lao nhiều hơn bất kỳ nơi nào khác: người Phần Lan đã giành nhiều huy chương vàng Olympic ném lao nam, từ Jonni Myyrä năm 1920 tới Tapio Korjus năm 1988, và môn này vẫn là nội dung thu hút khán giả nhất ở các giải điền kinh trong nước. Cùng với Thuỵ Điển và Na Uy, Bắc Âu tạo nên một truyền thống ném lao kéo dài hơn một thế kỷ, gắn với bản sắc dân tộc, với rừng và mùa hè ngắn ngủi.
Ném lao ở Bắc Âu trước Olympic
Ném gậy, ném giáo xuất hiện ở nhiều nền văn hoá, nhưng ném lao như một môn điền kinh đo khoảng cách được định hình rõ nét ở Thuỵ Điển và Phần Lan vào cuối thế kỷ 19, đầu thế kỷ 20. Các hội thể thao, trường học và phong trào thể dục quần chúng ở hai nước này đưa ném lao vào các buổi thi thường xuyên.
Người Thuỵ Điển Eric Lemming là gương mặt đầu tiên của môn ném lao hiện đại. Ông thắng nội dung ném lao ở Olympic London 1908 và Stockholm 1912, khi môn này còn khá mới với phần còn lại của thế giới. Phong cách cầm lao ở giữa, ném qua vai mà ngày nay ai cũng biết được chuẩn hoá trong thời kỳ này, phần lớn nhờ các cuộc thi ở Bắc Âu.
Thời hoàng kim của người Phần Lan
Từ Olympic 1920 trở đi, Phần Lan vươn lên dẫn đầu. Ở Antwerp 1920, Jonni Myyrä giành huy chương vàng và người Phần Lan chiếm trọn bục trao giải ném lao nam. Myyrä bảo vệ thành công ở Paris 1924.
Thập niên 1930 thuộc về Matti Järvinen, người lập nhiều kỷ lục thế giới liên tiếp và giành huy chương vàng ở Los Angeles 1932. Ông xuất thân trong một gia đình thể thao: cha ông, Verner Järvinen, là vận động viên ném đĩa từng giành huy chương vàng Olympic ở nội dung ném đĩa kiểu Hy Lạp năm 1908.
Sau Thế chiến, Tapio Rautavaara giành huy chương vàng ở London 1948. Người Phần Lan nhớ ông không chỉ vì ném lao: Rautavaara sau này trở thành ca sĩ và diễn viên được yêu mến, một trong những nhân vật văn hoá đại chúng nổi tiếng nhất nước. Hai tấm huy chương vàng tiếp theo đến với Arto Härkönen ở Los Angeles 1984 và Tapio Korjus ở Seoul 1988.
| Năm | Sự kiện | Người Bắc Âu nổi bật |
|---|---|---|
| 1908, 1912 | Olympic London, Stockholm | Eric Lemming (Thuỵ Điển) – HCV |
| 1920, 1924 | Olympic Antwerp, Paris | Jonni Myyrä (Phần Lan) – HCV hai kỳ |
| 1932 | Olympic Los Angeles | Matti Järvinen (Phần Lan) – HCV |
| 1948 | Olympic London | Tapio Rautavaara (Phần Lan) – HCV |
| 1983 | Vô địch thế giới lần đầu, Helsinki | Tiina Lillak (Phần Lan) – HCV nữ |
| 1984, 1988 | Olympic Los Angeles, Seoul | Arto Härkönen, Tapio Korjus (Phần Lan) – HCV |
| 1996 | Olympic Atlanta | Heli Rantanen (Phần Lan) – HCV nữ |
| 2004, 2008 | Olympic Athens, Bắc Kinh | Andreas Thorkildsen (Na Uy) – HCV |
Tiina Lillak và đêm Helsinki 1983
Giải vô địch điền kinh thế giới đầu tiên được tổ chức ở Helsinki năm 1983. Với người Phần Lan, khoảnh khắc đáng nhớ nhất của giải là nội dung ném lao nữ. Tiina Lillak, khi ấy là người giữ kỷ lục thế giới, đang đứng sau trước lượt ném cuối cùng. Cú ném cuối của cô vượt lên dẫn đầu, mang về huy chương vàng ngay trên sân nhà, trước khán đài chật kín.
Câu chuyện ấy được kể đi kể lại ở Phần Lan như một ví dụ của "sisu" — khái niệm tiếng Phần Lan chỉ sự lì lợm, bền bỉ không bỏ cuộc. Nhiều thế hệ vận động viên trẻ lớn lên với hình ảnh đó.
Vì sao ném lao hợp với Phần Lan
Không có một lời giải thích duy nhất, nhưng có vài lý do hay được nhắc:
- Bản sắc dân tộc. Phần Lan giành độc lập năm 1917. Những thành công thể thao đầu thế kỷ 20, trong đó có ném lao và chạy cự ly dài, trở thành niềm tự hào của một quốc gia non trẻ.
- Thần tượng nối tiếp. Mỗi thế hệ đều có một nhà vô địch để trẻ con bắt chước. Truyền thống tự nuôi chính nó.
- Hệ thống câu lạc bộ. Gần như thị trấn nào cũng có hội thể thao với sân điền kinh và khu ném lao. Ném lao có thể tập ở đồng cỏ rộng, thứ mà Phần Lan không thiếu.
- Huấn luyện viên và kiến thức truyền lại. Nhiều nhà vô địch sau khi giải nghệ trở thành huấn luyện viên, mang kinh nghiệm cho lớp sau.
Giải vô địch quốc gia Phần Lan, gọi là Kalevan kisat, thường dành giờ đẹp nhất cho ném lao. Cuộc đấu điền kinh hằng năm giữa Phần Lan và Thuỵ Điển (Finnkampen, trong tiếng Phần Lan là Suomi–Ruotsi-maaottelu) có từ năm 1925 và ném lao luôn là nội dung được chờ đợi.
Thế hệ gần đây và tiếp nối
Từ cuối thập niên 1980, Phần Lan tiếp tục có những nhà vô địch thế giới: Seppo Räty (Rome 1987), Kimmo Kinnunen (Tokyo 1991), Aki Parviainen (Seville 1999), Tero Pitkämäki (Osaka 2007). Ở nữ, Heli Rantanen giành huy chương vàng Olympic Atlanta 1996.
Tuy vậy, ưu thế tuyệt đối thời đầu đã không còn. Cộng hoà Séc có Jan Železný và Barbora Špotáková; Đức, Na Uy, Trinidad và Tobago, Grenada đều có nhà vô địch; và từ thập niên 2020, Nam Á bước lên mạnh mẽ với Neeraj Chopra (Ấn Độ) và Arshad Nadeem (Pakistan). Ném lao giờ là môn toàn cầu, nhưng ở Phần Lan nó vẫn mang ý nghĩa đặc biệt.
Ném lao trong đời sống thể thao Phần Lan
Ở Phần Lan, ném lao không chỉ sống ở sân vận động lớn. Nhiều thị trấn nhỏ có sân điền kinh cạnh trường học, mùa hè có các buổi thi cho trẻ em và người lớn tuổi. Các giải dành cho cựu vận động viên (masters) cũng thường có nội dung ném lao với rất đông người tham gia, chia theo nhóm tuổi.
Báo chí và truyền hình Phần Lan theo dõi ném lao sát sao. Một người ném lao trẻ có thành tích tốt ở giải trẻ có thể được nhắc tên trên báo quốc gia, điều hiếm thấy ở các môn điền kinh khác tại nhiều nước. Chính sự chú ý ấy tạo động lực cho trẻ em chọn môn này.
Người Phần Lan cũng có tiếng trong việc nghiên cứu kỹ thuật ném lao. Các huấn luyện viên và nhà khoa học thể thao nước này phân tích chuyển động bằng phim quay chậm từ khá sớm, và nhiều tài liệu huấn luyện ném lao được dịch, dùng rộng rãi ở các nước khác.
Na Uy và Thuỵ Điển: những người hàng xóm
Thuỵ Điển mở đầu truyền thống với Lemming và vẫn giữ ném lao trong văn hoá thể thao học đường. Na Uy có Andreas Thorkildsen, người giành huy chương vàng Olympic Athens 2004 và Bắc Kinh 2008, cùng chức vô địch thế giới Berlin 2009. Ba nước Bắc Âu thường xuyên thi đấu, tập huấn và trao đổi huấn luyện viên với nhau, tạo thành một vùng có mật độ người ném lao giỏi rất cao so với dân số.
Góc nhìn hôm nay: học được gì từ Phần Lan
Bài học dễ thấy nhất là truyền thống thể thao không tự nhiên mà có. Nó cần sân bãi gần nhà, câu lạc bộ ở cơ sở, người thầy truyền nghề và những tấm gương để trẻ con mơ theo. Câu chuyện Phần Lan cũng cho thấy một môn ít người chơi ở nơi này lại có thể là môn quốc dân ở nơi khác.
Ai muốn tìm hiểu thêm có thể xem kết quả lịch sử trên trang olympics.com và World Athletics, hoặc tìm phim tư liệu về các kỳ Olympic đầu thế kỷ 20. Nếu có dịp tới Helsinki, Sân vận động Olympic nơi tổ chức Olympic 1952 và giải vô địch thế giới 1983 là nơi đặt Bảo tàng thể thao Phần Lan.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao Phần Lan giỏi ném lao?
Do nhiều yếu tố cộng lại: thành công sớm từ thập niên 1920 tạo thần tượng, hệ thống câu lạc bộ dày đặc, huấn luyện viên kế thừa kinh nghiệm và ném lao được coi là niềm tự hào dân tộc.
Người Phần Lan nào từng vô địch Olympic ném lao?
Ở nam có Jonni Myyrä (1920, 1924), Matti Järvinen (1932), Tapio Rautavaara (1948), Arto Härkönen (1984) và Tapio Korjus (1988). Ở nữ có Heli Rantanen (1996).
Tiina Lillak là ai?
Tiina Lillak là vận động viên ném lao Phần Lan, vô địch thế giới năm 1983 tại Helsinki với cú ném ở lượt cuối cùng. Chiến thắng trên sân nhà ấy là một trong những khoảnh khắc thể thao nổi tiếng nhất của Phần Lan.
Finnkampen là gì?
Là cuộc đấu điền kinh truyền thống hằng năm giữa Phần Lan và Thuỵ Điển, có từ năm 1925. Ném lao là một trong những nội dung được khán giả hai nước chờ đợi nhất.
Ai là người Bắc Âu đầu tiên vô địch Olympic ném lao?
Eric Lemming của Thuỵ Điển, người thắng ở Olympic London 1908 và Stockholm 1912.
