Yuriy Sedykh, Anita Włodarczyk và những kỷ lục ném búa thế giới

Kỷ lục ném búa nam 86,74 m của Yuriy Sedykh (Liên Xô) lập ngày 30/8/1986 tại giải vô địch châu Âu ở Stuttgart vẫn đứng tính tới 2025 — gần 40 năm, nay là kỷ lục nam lâu đời nhất của điền kinh Olympic ngoài trời. Kỷ lục nữ 82,98 m thuộc về Anita Włodarczyk (Ba Lan), lập ngày 28/8/2016 ở Warszawa. Hai người là hai biểu tượng lớn nhất của ném búa, mỗi người ở một thời kỳ.

Yuriy Sedykh: kỷ lục gần bốn thập kỷ

Sedykh sinh năm 1955 ở Novocherkassk (Nga), thi đấu cho Liên Xô và gắn bó với trường phái ném búa Ukraine. Thầy của ông là Anatoliy Bondarchuk, nhà vô địch Olympic 1972, về sau trở thành một trong những huấn luyện viên ném búa được nể trọng nhất thế giới với hệ thống phương pháp tập riêng.

Sự nghiệp của Sedykh dài và đều:

Mùa giải 1986 là đỉnh cao của cuộc so tài giữa Sedykh và đồng đội Sergey Litvinov — hai người thay nhau đẩy kỷ lục lên. Tại Stuttgart, Sedykh ném 86,74 m trong chung kết giải vô địch châu Âu; Litvinov cũng ném rất xa nhưng không vượt qua. Hai năm sau ở Seoul, Litvinov lấy lại vị trí số một và giành HCV Olympic, Sedykh HCB.

Một gia đình ném

Sedykh kết hôn với Natalya Lisovskaya, người giữ kỷ lục thế giới đẩy tạ nữ 22,63 m (1987). Hai kỷ lục thế giới các môn ném, cùng lập cuối thập niên 1980, cùng đứng tới nay, nằm trong một gia đình. Con gái họ, Alexia Sedykh, sau này cũng thi ném búa cho Pháp, nơi gia đình định cư.

Vì sao 86,74 m đứng lâu đến vậy

Từ 1986 tới nay, chỉ một nhóm rất nhỏ tiến tới vùng 85–86 m. Các nhà vô địch Olympic và thế giới những năm gần đây thường thắng ở mức 80–84 m. Có vài cách giải thích được bàn nhiều:

• Một thế hệ ngoại lệ: trường phái Liên Xô thập niên 1980 có cả một nhóm người ném trên 84 m, với hệ thống tuyển chọn và huấn luyện tập trung chưa từng có.
• Bối cảnh thời đại: nhiều kỷ lục ném thập niên 1980 được nhắc trong tranh luận chung về doping của thời kỳ đó. Đây là tranh luận về cả một giai đoạn, không phải kết luận về cá nhân nào; kỷ lục của Sedykh được công nhận đầy đủ.
• Ít người theo môn: ném búa cần lồng ném lớn, khu vực rơi rộng, ít có mặt ở Diamond League. Số người tập và cơ hội thi đấu ở giải lớn ít hơn nhiều môn khác.

Bondarchuk và trường phái huấn luyện ném búa

Sau lưng kỷ lục của Sedykh là cả một trường phái. Anatoliy Bondarchuk, thầy của ông, nổi tiếng với cách nghĩ rằng người ném phải tập rất nhiều cú ném thật, với dụng cụ có cân nặng khác nhau — búa nặng hơn để tăng sức, búa nhẹ hơn để tăng tốc độ xoay — chứ không chỉ tập tạ trong phòng. Ông cũng chú trọng cách các bài tập bổ trợ "chuyển" sang cú ném thi đấu, và theo dõi tỉ mỉ phản ứng của từng vận động viên với giáo án.

Các ý tưởng ấy được ghi lại trong sách của Bondarchuk và ảnh hưởng tới huấn luyện các môn ném ở nhiều nước; về sau ông còn làm việc ở Canada, góp phần vào sự lớn mạnh của các môn ném nước này. Điều đáng nói với người tập phong trào: những phương pháp đó được thiết kế cho vận động viên trưởng thành dưới sự theo dõi của huấn luyện viên chuyên môn. Ném búa — cả bài tập với búa nặng — không phải thứ tự học qua video, và luôn phải tập trong lồng ném đạt chuẩn.

Anita Włodarczyk: nữ hoàng ném búa

Włodarczyk sinh năm 1985 ở Rawicz (Ba Lan). Từ cuối thập niên 2000, bà trở thành người thống trị gần như tuyệt đối.

Kỷ lục 82,98 m được lập tại giải mang tên Kamila Skolimowska — nhà vô địch ném búa Olympic Sydney 2000, đồng hương và bạn của Włodarczyk, qua đời năm 2009 khi mới 26 tuổi. Mỗi khi ném kỷ lục, Włodarczyk thường nhắc tới Skolimowska, và giải đấu tưởng niệm ở Ba Lan trở thành nơi ghi dấu những cú ném lớn nhất của bà.

Ném búa Ba Lan và Nhật Bản

Ba Lan là cường quốc ném búa của thế kỷ 21. Ngoài Włodarczyk và Skolimowska, Paweł Fajdek giành năm chức vô địch thế giới nam. Hệ thống câu lạc bộ, huấn luyện viên chuyên sâu và truyền thống thi đấu giúp nước này luôn có người trong nhóm dẫn đầu.

Châu Á có một tên tuổi lớn: Koji Murofushi (Nhật Bản), HCV Olympic Athens 2004 (được trao sau khi người về nhất bị loại theo quyết định chính thức) và vô địch thế giới năm 2011 ở tuổi 36. Cha ông, Shigenobu Murofushi, cũng là vận động viên ném búa hàng đầu châu Á nhiều năm. Murofushi chứng minh rằng ném búa không chỉ dành cho những người to lớn nhất: ông nổi bật nhờ tốc độ xoay và kỹ thuật tinh tế.

Ở Paris 2024, Ethan Katzberg (Canada) vô địch ném búa nam và Camryn Rogers (Canada) vô địch ném búa nữ — một dấu hiệu cho thấy môn này đang lan rộng ra ngoài châu Âu.

So sánh hai kỷ lục

Khác với nhiều môn, kỷ lục búa nữ là kỷ lục "hiện đại" — được lập trong thời kỳ kiểm soát doping chặt chẽ hơn, bởi một vận động viên thi đấu tới thập niên 2020. Khoảng cách giữa kỷ lục và thành tích thắng giải lớn hiện nay vẫn là vài mét, cho thấy Włodarczyk vượt trội thế hệ của mình đến mức nào.

Góc nhìn hôm nay

Hình dung 86,74 m: khoảng bốn phần năm chiều dài một sân bóng đá tiêu chuẩn. Quả búa hơn 7 kg, dây cáp dài khoảng 1,2 m, rời tay sau ba, bốn vòng xoay. Đó là lý do ném búa cần lồng ném cao nhất sân điền kinh và quy tắc an toàn tuyệt đối: không ai đứng trong khu vực rơi, ném xong cả nhóm mới đi nhặt, không ném búa thật ở sân trường không có khu vực riêng.

Muốn xem lại các cú ném lớn, kênh World Athletics có video Stuttgart 1986 và nhiều lần lập kỷ lục của Włodarczyk. Sách và tài liệu của Anatoliy Bondarchuk về phương pháp huấn luyện ném vẫn được huấn luyện viên khắp thế giới tham khảo.