Ném búa bắt nguồn từ các cuộc thi sức mạnh dân gian ở Scotland và Ireland, nơi người ta ném những cây búa có cán gỗ. Đến cuối thế kỷ 19, ở Anh, Ireland và Mỹ, cán gỗ dần được thay bằng dây và tay cầm, người ném được phép xoay người trong vòng 7 feet (2,135 m), và quả búa nặng 16 pound (7,26 kg) trở thành chuẩn. Ném búa nam có mặt ở Olympic từ Paris 1900; ném búa nữ phải đợi tới Sydney 2000. Highland Games ở Scotland ngày nay vẫn giữ kiểu ném búa cán cứng gần với hình dạng xưa.
Truyền thuyết và lịch sử: phân biệt cho rõ
Ở Ireland có truyền thuyết về đại hội Tailteann thời cổ, trong đó các dũng sĩ thi ném bánh xe hoặc vật nặng có tay cầm, và người anh hùng Cú Chulainn được kể là ném bánh xe ngựa xa hơn bất kỳ ai. Đây là truyện truyền thuyết, không phải ghi chép lịch sử có thể kiểm chứng. Nó cho thấy ném vật nặng là một phần văn hoá Celtic lâu đời, nhưng không nên coi là "ngày ra đời" của ném búa.
Ở Scotland, các câu chuyện thường gắn ném búa với thợ rèn và người nông dân thi ném búa tạ trong các dịp hội hè. Có những tài liệu nói vua chúa Scotland từng tổ chức các cuộc thi sức mạnh, nhưng chi tiết cụ thể còn nhiều phần truyền miệng. Điều chắc chắn hơn là vào thế kỷ 18 và 19, ném búa đã là một nội dung quen thuộc của Highland Games.
Ném búa ở Highland Games
Highland Games là các ngày hội thể thao và văn hoá truyền thống của Scotland, gồm các môn sức mạnh (heavy events), nhạc kèn túi, múa vùng cao. Trong các môn sức mạnh có ném búa, đẩy đá (stone put), ném vật nặng và nổi tiếng nhất là tung khúc gỗ dài (caber toss).
Búa của Highland Games khác hẳn búa Olympic:
- Đầu búa là quả cầu kim loại gắn trên một cán cứng dài, ngày xưa bằng gỗ hoặc mây, nay thường bằng sợi tổng hợp.
- Người ném đứng quay lưng về hướng ném, chân cố định trên mặt đất, không xoay người di chuyển như kiểu Olympic.
- Người ném quay búa vòng qua đầu vài lần rồi ném qua vai.
- Giày của người ném thường có đinh dài ở mũi để bám chặt vào cỏ, giúp chân không bị búa kéo trượt.
Thường có hai hạng búa: búa nhẹ và búa nặng, khối lượng tính theo pound. Highland Games ngày nay được tổ chức không chỉ ở Scotland mà ở nhiều nước có cộng đồng gốc Scotland như Canada, Mỹ, Úc.
Những môn sức mạnh khác bên cạnh ném búa
Ném búa ở Highland Games thường đi cùng vài nội dung mà người xem nhớ mãi. Tung khúc gỗ (caber toss) là môn nổi tiếng nhất: người thi dựng một thân gỗ dài và nặng, ôm phần đầu nhỏ, chạy vài bước rồi hất lên sao cho khúc gỗ lật đầu qua đuôi và rơi thẳng về phía trước. Điểm không tính theo khoảng cách mà theo độ thẳng của khúc gỗ khi rơi.
Đẩy đá (stone put) là họ hàng gần của đẩy tạ: người thi đẩy một hòn đá từ vai, có thể lấy đà sau một vạch giới hạn. Ném vật nặng xa (weight for distance) dùng một khối kim loại gắn xích và tay cầm, ném bằng một tay sau khi xoay người. Nhìn những môn này, có thể hình dung các môn ném Olympic đã được chọn lọc và chuẩn hoá từ một kho truyền thống phong phú như thế nào.
Từ cán gỗ đến dây cáp
Khi điền kinh trở thành môn thể thao có luật thống nhất ở Anh và Ireland trong nửa sau thế kỷ 19, ném búa được chuẩn hoá dần. Những thay đổi chính:
- Vòng ném: người ném được giới hạn trong một vòng tròn đường kính 7 feet, tức 2,135 m ngày nay.
- Xoay người: thay vì đứng cố định, người ném được phép xoay người trong vòng, giúp búa tăng tốc nhiều hơn.
- Dây và tay cầm: cán gỗ được thay bằng dây (ban đầu có thể là dây thép hoặc dây cứng), gắn tay cầm. Dây cho phép búa quay rộng và nhanh hơn, xa hơn hẳn cán gỗ.
- Khối lượng: búa 16 pound trở thành chuẩn, nay là 7,26 kg.
Những thay đổi này diễn ra chủ yếu ở Ireland, Anh và Mỹ trong khoảng cuối thế kỷ 19. Đến đầu thế kỷ 20, ném búa đã có hình dạng gần giống ngày nay.
"Những chú cá voi Ireland" ở Olympic
Ném búa nam xuất hiện ở Olympic Paris 1900. Trong những kỳ Olympic đầu, môn này gần như thuộc về nhóm vận động viên Mỹ gốc Ireland, nhiều người làm cảnh sát ở New York, được báo chí gọi vui là "Irish Whales" — những chú cá voi Ireland — vì vóc dáng to lớn.
John Flanagan, người sinh ra ở Ireland và di cư sang Mỹ, giành huy chương vàng ném búa ba kỳ liên tiếp: Paris 1900, St. Louis 1904 và London 1908. Matt McGrath vô địch năm 1912, Pat Ryan vô địch năm 1920. Pat Ryan còn lập một kỷ lục thế giới năm 1913 đứng vững trong khoảng hai mươi lăm năm.
Thời kỳ châu Âu và kỷ lục hiện đại
Từ giữa thế kỷ 20, ưu thế chuyển sang châu Âu, đặc biệt là Trung và Đông Âu. Imre Németh của Hungary vô địch Olympic năm 1948; con trai ông, Miklós Németh, sau này vô địch Olympic ném lao năm 1976 — một gia đình hiếm hoi có hai nhà vô địch Olympic ở hai môn ném khác nhau.
Thập niên 1970–1980 là thời của các người ném Liên Xô. Yuriy Sedykh vô địch Olympic 1976 và 1980, và lập kỷ lục thế giới 86,74 m tại Stuttgart năm 1986, kỷ lục vẫn đứng vững tính tới 2025. Câu chuyện về Sedykh và các kỷ lục ném búa có trong danh mục huyền thoại – kỷ lục của wiki này.
Ném búa nữ: muộn nhưng mạnh mẽ
Ném búa nữ phát triển rất muộn. Môn này chỉ được đưa vào giải vô địch thế giới năm 1999 và Olympic năm 2000. Người giành huy chương vàng Olympic đầu tiên là Kamila Skolimowska (Ba Lan) ở Sydney. Từ đó, ném búa nữ tiến bộ rất nhanh: kỷ lục thế giới hiện hành 82,98 m của Anita Włodarczyk (Ba Lan), lập năm 2016.
| Mốc | Sự kiện |
|---|---|
| Truyền thuyết | Đại hội Tailteann, Cú Chulainn ném bánh xe (Ireland) |
| Thế kỷ 18–19 | Ném búa cán gỗ là nội dung quen thuộc ở Highland Games |
| Cuối thế kỷ 19 | Vòng 7 feet, dây và tay cầm, búa 16 pound |
| 1900 | Ném búa nam vào Olympic Paris; John Flanagan vô địch |
| 1948 | Imre Németh (Hungary) vô địch Olympic |
| 1986 | Yuriy Sedykh lập kỷ lục 86,74 m |
| 1999–2000 | Ném búa nữ vào giải vô địch thế giới và Olympic |
| 2016 | Anita Włodarczyk lập kỷ lục nữ 82,98 m |
Góc nhìn hôm nay
Ném búa là ví dụ hiếm hoi một môn thể thao dân gian sống song song với phiên bản Olympic của chính nó. Ai có dịp tới Scotland vào mùa hè có thể xem Highland Games ở nhiều thị trấn, nơi búa cán cứng vẫn được ném như cách đây vài trăm năm. Người thích tìm hiểu có thể xem lại kết quả Olympic từ 1900 trên trang olympics.com để thấy sự thay đổi của môn này qua từng thời kỳ.
Dù là búa Highland Games hay búa Olympic, đây đều là dụng cụ nặng và nguy hiểm. Chỉ tập ở nơi có khu vực ném an toàn và người hướng dẫn, không tự chế dụng cụ.
Câu hỏi thường gặp
Ném búa có nguồn gốc từ đâu?
Ném búa bắt nguồn từ các cuộc thi sức mạnh dân gian ở Scotland và Ireland, nơi người ta ném búa có cán gỗ. Dạng hiện đại với dây cáp và vòng 2,135 m được chuẩn hoá ở Anh, Ireland và Mỹ cuối thế kỷ 19.
Ném búa có ở Olympic từ năm nào?
Ném búa nam có mặt từ Olympic Paris 1900. Ném búa nữ được đưa vào Olympic năm 2000 ở Sydney.
Búa ở Highland Games khác búa Olympic thế nào?
Búa Highland Games có cán cứng, người ném đứng cố định chân và ném qua vai. Búa Olympic có dây cáp và tay cầm, người ném xoay nhiều vòng trong vòng tròn 2,135 m.
Irish Whales là ai?
Là biệt danh báo chí đặt cho nhóm vận động viên Mỹ gốc Ireland có vóc dáng to lớn, thống trị các môn ném đầu thế kỷ 20. John Flanagan, người vô địch Olympic ném búa ba kỳ liên tiếp 1900–1908, là một trong số đó.
Ai là nhà vô địch Olympic ném búa nữ đầu tiên?
Kamila Skolimowska của Ba Lan, giành huy chương vàng ở Olympic Sydney 2000 khi mới mười bảy tuổi.
