Neeraj Chopra và ném lao châu Á trên bục Olympic: Tokyo đến Paris

Neeraj Chopra (Ấn Độ) vô địch ném lao Olympic Tokyo 2020 (thi tháng 8/2021) với 87,58 m — HCV điền kinh Olympic đầu tiên của Ấn Độ — rồi giành HCB ở Paris 2024. Tại Paris, người thắng là Arshad Nadeem (Pakistan) với 92,97 m, kỷ lục Olympic. Cùng với Haruka Kitaguchi (Nhật Bản, HCV ném lao nữ Paris 2024) và Liu Shiying (Trung Quốc, HCV ném lao nữ Tokyo), họ biến ném lao thành môn châu Á cạnh tranh sòng phẳng với châu Âu ở đỉnh cao.

Ném lao: từ "môn của Bắc Âu" tới sân chơi toàn cầu

Suốt thế kỷ 20, ném lao gần như thuộc về châu Âu, đặc biệt Phần Lan, Thụy Điển, Na Uy, Đức và Tiệp Khắc cũ. Phần Lan coi ném lao là môn quốc gia, có văn hóa ném lao từ làng xã tới sân vận động. Ngoài châu Âu, Mỹ có một số tên tuổi thời kỳ đầu, còn châu Á hầu như vắng bóng trên bục Olympic.

Bước ngoặt đến chậm, chủ yếu trong hai thập kỷ gần đây: huấn luyện viên châu Âu sang làm việc ở châu Á, các liên đoàn đầu tư cho một vài môn có thể thắng, và vận động viên châu Á thi đấu dày đặc ở các giải châu Âu. Ném lao hợp với con đường ấy vì nó thưởng cho tốc độ, sự dẻo dai và kỹ thuật hơn là khối lượng cơ thể thuần túy.

Neeraj Chopra: cậu bé làng Haryana

Chopra sinh năm 1997 ở một làng thuộc bang Haryana, miền bắc Ấn Độ. Câu chuyện thường được kể là cậu đến sân tập thể thao lúc nhỏ để giảm cân, tình cờ thử ném lao và được người lớn phát hiện năng khiếu. Bước tiến lớn đầu tiên đến năm 2016, khi anh vô địch thế giới trẻ U20 với một thành tích kỷ lục thế giới lứa tuổi.

Một chi tiết thú vị: Chopra từng được Uwe Hohn — người duy nhất ném lao kiểu cũ vượt 100 m (104,80 m năm 1984) — huấn luyện trong giai đoạn đầu sự nghiệp quốc tế, và từ cuối năm 2024 làm việc với Jan Železný, người giữ kỷ lục thế giới 98,48 m. Hai huyền thoại châu Âu cùng góp tay vào sự nghiệp của nhà vô địch châu Á.

Mốc 90 m và sự ổn định

Điểm mạnh nổi bật nhất của Chopra là sự ổn định: nhiều mùa liền, anh ném đều quanh 85–89 m ở hầu hết các giải lớn, ít khi có ngày thất bại hẳn. Nghịch lý là suốt nhiều năm anh chưa vượt được mốc 90 m — con số mà báo chí Ấn Độ nhắc tới gần như mỗi lần anh thi đấu. Trong ném lao, 90 m là ranh giới tâm lý của nhóm ném giỏi nhất thế giới. Phải tới tháng 5/2025 ở Doha, anh mới chạm mốc ấy. Câu chuyện cho thấy ở các môn ném, thắng huy chương và đạt một con số tròn là hai việc khác nhau: huy chương cần ổn định dưới áp lực, còn kỷ lục cá nhân cần một ngày mọi thứ khớp hoàn hảo.

Tokyo 2021: một cú ném đổi cả nền điền kinh

Ở chung kết Tokyo, Chopra ném 87,58 m ngay lượt thứ hai và không ai vượt được. Với Ấn Độ — quốc gia đông dân bậc nhất thế giới nhưng nghèo huy chương điền kinh Olympic — đây là HCV điền kinh Olympic đầu tiên. Ngày 7/8, ngày anh vô địch, về sau được Liên đoàn Điền kinh Ấn Độ chọn làm "ngày ném lao" để cổ vũ phong trào.

Hiệu ứng thấy rõ: số người tập ném lao ở Ấn Độ tăng, các giải trong nước có thêm nhiều vận động viên ném trên 80 m, và ở các giải lớn sau đó Ấn Độ thường có hai, ba người vào chung kết. Một chiến thắng cá nhân đã tạo ra cả một thế hệ.

Arshad Nadeem và Paris 2024

Arshad Nadeem (Pakistan) là đối thủ và cũng là người bạn cùng thế hệ của Chopra. Anh lớn lên ở vùng Punjab của Pakistan, điều kiện tập luyện thiếu thốn — chuyện anh từng tập với cây lao cũ, sân bãi tạm bợ được báo chí quốc tế kể lại nhiều lần. Nadeem giành HCB giải vô địch thế giới 2023 sau Chopra.

Tại chung kết Paris 2024, Nadeem ném 92,97 m ở lượt thứ hai — kỷ lục Olympic. Chopra đạt 89,45 m, giành HCB. Đó là HCV Olympic cá nhân đầu tiên của Pakistan và lần đầu hai vận động viên Nam Á cùng đứng trên bục ném lao Olympic. Hình ảnh hai người, hai quốc gia láng giềng, vui vẻ bên nhau sau chung kết được báo chí khắp nơi nhắc lại.

Ném lao nữ châu Á cũng lên bục

• Liu Shiying (Trung Quốc): HCV ném lao nữ Olympic Tokyo 2020 — một trong những thành công lớn của các môn ném Trung Quốc.
• Haruka Kitaguchi (Nhật Bản): vô địch thế giới 2023 và HCV Olympic Paris 2024. Chị tập luyện nhiều năm với huấn luyện viên người Séc, một ví dụ khác về mạch truyền kỹ thuật Trung Âu sang châu Á.

Ngoài ra, Cheng Chao-tsun (Đài Loan, Trung Quốc) từng ném 91,36 m năm 2017, kỷ lục châu Á cho tới khi Nadeem vượt qua ở Paris. Châu Á giờ không chỉ có một ngôi sao lẻ loi mà có cả một nhóm vận động viên cạnh tranh ở tầm thế giới.

Vì sao châu Á bắt kịp được ở ném lao

1. Kỹ thuật quan trọng hơn khối lượng: khác với đẩy tạ hay ném búa, người ném lao giỏi nhất không cần quá to nặng; tốc độ chạy đà, độ dẻo vai – thân và kỹ thuật kéo lao mới là cốt lõi.
2. Chuyển giao chuyên môn: huấn luyện viên Đức, Séc, Phần Lan làm việc ở Ấn Độ, Nhật Bản, Trung Quốc mang theo phương pháp tập và phân tích kỹ thuật.
3. Thi đấu ở châu Âu: Chopra, Nadeem, Kitaguchi đều thi thường xuyên ở Diamond League và các giải châu Âu, nhờ đó quen áp lực và có điểm xếp hạng.
4. Hiệu ứng tấm gương: mỗi HCV kéo theo hàng nghìn người tập mới, mở rộng đáy kim tự tháp.

Góc nhìn hôm nay: bài học cho Đông Nam Á

Câu chuyện ném lao Nam Á gợi ý một con đường cho các nền điền kinh như Việt Nam: chọn vài môn hợp thể hình và điều kiện, đầu tư dài hạn cho huấn luyện viên giỏi và cho vận động viên thi đấu quốc tế đều đặn. Ném lao cần khu vực ném riêng, an toàn tuyệt đối — không ai đứng trong vùng rơi, ném xong cả nhóm mới đi nhặt — nên không thể tập ở sân trường chật chội; nhưng với cơ sở phù hợp, đây là môn châu Á đã chứng minh có thể thắng.

Để xem lại các cú ném, trang olympics.com và kênh chính thức của World Athletics có video chung kết. Muốn hiểu kỹ thuật kéo lao qua vai và vì sao lao mới cắm đất sớm, xem các bài trong danh mục ném lao – ném đĩa và vật lý nhảy ném của wiki này.