Các môn nhảy và ném ở Olympic hiện đại: lịch sử, thể thức và kỷ lục

Olympic hiện đại hiện có 16 nội dung nhảy và ném: mỗi giới tám môn — nhảy xa, nhảy ba bước, nhảy cao, nhảy sào, đẩy tạ, ném đĩa, ném búa, ném lao. Sáu môn nam có mặt ngay từ Athens 1896, ném búa vào năm 1900, ném lao năm 1908. Phía nữ đi chậm hơn nhiều: phải tới Sydney 2000 bộ tám môn của nữ mới đủ. Trên đường đi, Olympic từng thử cả những nội dung nay đã biến mất như nhảy tại chỗ hay ném bằng hai tay.

Athens 1896: sáu môn nhảy ném đầu tiên

Đại hội Olympic hiện đại đầu tiên có sáu nội dung nhảy ném cho nam: nhảy xa, nhảy ba bước, nhảy cao, nhảy sào, đẩy tạ, ném đĩa. Người được nhắc nhiều nhất là James Connolly (Mỹ) — nhà vô địch nhảy ba bước, thường được xem là người đầu tiên giành chức vô địch Olympic thời hiện đại, vì đó là chung kết đầu tiên diễn ra. Kỹ thuật ba bước khi ấy chưa thống nhất; các tài liệu kể ông dùng lối hai lần bật cùng một chân rồi mới nhảy, khác với lò cò – bước bộ – bật nhảy chuẩn ngày nay.

Những tên khác của năm 1896: Ellery Clark (Mỹ) thắng cả nhảy cao lẫn nhảy xa; William Hoyt (Mỹ) thắng nhảy sào; Robert Garrett (Mỹ) thắng đẩy tạ và ném đĩa. Thành tích rất khiêm tốn so với hôm nay — nhảy sào thắng ở khoảng 3,30 m — vì sân bãi, dụng cụ và phương pháp tập đều còn sơ khai.

Bảng mốc: môn nào vào Olympic năm nào

Khoảng cách giữa hai cột là câu chuyện riêng về phụ nữ trong điền kinh — vì sao nhảy ba bước, nhảy sào, ném búa nữ vào muộn tới bảy, tám thập kỷ. Bài này chỉ điểm qua; phần lý do có bài riêng trong cùng danh mục.

Những nội dung đã biến mất

Ba thập kỷ đầu, chương trình Olympic thay đổi liên tục, phản ánh thói quen thi đấu của từng nước chủ nhà. Một số nội dung nhảy ném nay chỉ còn trong sách:

• Nhảy tại chỗ (không chạy đà): nhảy cao tại chỗ và nhảy xa tại chỗ có ở các kỳ 1900–1912, nhảy ba bước tại chỗ ở 1900 và 1904. Ray Ewry (Mỹ), người từng bị bệnh khi nhỏ và tập để hồi phục, giành tám HCV Olympic ở các môn này (chưa kể hai HCV ở đại hội 1906 mà Ủy ban Olympic quốc tế không tính chính thức).
• Ném bằng hai tay: Stockholm 1912 có đẩy tạ, ném đĩa, ném lao "hai tay" — lấy thành tích tay phải cộng tay trái. Chỉ tổ chức một lần.
• Ném tạ 56 pound (khoảng 25,4 kg) có tay cầm: kỳ 1904 và 1920, gốc từ truyền thống ném nặng của Scotland và Ireland.
• Ném đĩa kiểu Hy Lạp (1908) và ném lao kiểu tự do (1908): những biến thể thử nghiệm trước khi luật thống nhất.

Việc dẹp bớt các nội dung này gắn với sự ra đời của Liên đoàn Điền kinh Nghiệp dư Quốc tế (IAAF, nay là World Athletics) năm 1912: có một cơ quan chung soạn luật, chương trình Olympic dần ổn định thành bộ môn chuẩn như ngày nay.

Thể thức thi hiện nay ở Olympic

Vòng loại

Mỗi môn nhảy ném ở Olympic thường có vòng loại chia hai nhóm. Mỗi người có tối đa ba lượt (môn nằm ngang và môn ném) để đạt một mức chuẩn vào chung kết đã công bố trước. Ai đạt mức là vào thẳng; nếu số người đạt chưa đủ 12, ban tổ chức lấy thêm những người có thành tích tốt nhất cho đủ. Thành tích vòng loại không mang sang chung kết.

Chung kết

• Nhảy xa, ba bước và các môn ném: 12 người, mỗi người ba lượt; tám người dẫn đầu được thêm ba lượt nữa. Xếp hạng theo lượt tốt nhất; bằng nhau thì xét lượt tốt thứ hai.
• Nhảy cao, nhảy sào: xà nâng dần, hỏng ba lần liên tiếp là dừng. Bằng mức thì xét số lần hỏng ở mức cuối cùng vượt qua, rồi tổng số lần hỏng.

Tại Tokyo 2020 (thi năm 2021), Mutaz Essa Barshim (Qatar) và Gianmarco Tamberi (Ý) bằng nhau hoàn toàn ở nhảy cao nam và chọn chia sẻ HCV thay vì nhảy phân định — luật cho phép điều đó khi các bên cùng đồng ý. Hình ảnh hai người ôm nhau trở thành một trong những khoảnh khắc được nhắc nhiều nhất của kỳ ấy.

Những người thống trị một môn qua nhiều kỳ

Ở các môn kỹ thuật, một vận động viên giữ phong độ đủ lâu có thể thắng nhiều kỳ liên tiếp — điều hiếm hơn hẳn ở các cự ly chạy ngắn:

Nhảy sào nam còn có một "chuỗi" đặc biệt: vận động viên Mỹ thắng liền mọi kỳ Olympic từ 1896 tới 1968, trước khi Wolfgang Nordwig (Cộng hoà Dân chủ Đức) phá thế độc quyền năm 1972. Ném búa nữ HCV 2012 của Włodarczyk được trao lại sau khi người về nhất ban đầu bị tước huy chương do vi phạm doping theo kết luận chính thức.

Paris 2024: vài kết quả đáng nhớ

• Armand Duplantis (Thụy Điển) vô địch nhảy sào và phá kỷ lục thế giới với 6,25 m ngay trên sân Olympic.
• Arshad Nadeem (Pakistan) vô địch ném lao với 92,97 m — kỷ lục Olympic; Neeraj Chopra (Ấn Độ), nhà vô địch Tokyo, giành HCB.
• Yaroslava Mahuchikh (Ukraine) vô địch nhảy cao nữ, vài tuần sau khi lập kỷ lục thế giới 2,10 m.
• Ryan Crouser bảo vệ thành công HCV đẩy tạ lần thứ ba liên tiếp.

Góc nhìn hôm nay: xem Olympic thế nào cho hiểu

Các môn nhảy ném diễn ra song song với chạy, nên trên truyền hình thường chỉ được chiếu chen giữa hai cuộc đua. Muốn theo dõi trọn, nên xem bảng kết quả trực tiếp trên trang olympics.com hoặc worldathletics.org: chúng cập nhật từng lượt, ghi rõ lượt hỏng (x), lượt bỏ (–) và mức gió ở môn nằm ngang.

Vài mẹo khi xem: ở môn ném, đừng chỉ nhìn người dẫn đầu — lượt thứ tư tới thứ sáu, khi thứ tự ném đảo lại theo thành tích, thường là lúc bất ngờ xảy ra. Ở nhảy cao, nhảy sào, hãy để ý ai "bỏ mức" để giữ sức: một lần hỏng ít hơn có khi quyết định cả tấm huy chương. Sách tham khảo dễ tìm là các tuyển tập lịch sử Olympic của David Wallechinsky, có thống kê đầy đủ từng môn qua các kỳ.