Mười môn phối hợp gồm những môn nào, thi hai ngày và tính điểm ra sao

Mười môn phối hợp (decathlon) là nội dung điền kinh nam thi trong hai ngày liên tiếp, gồm mười phần: bốn nội dung chạy, ba môn nhảy và ba môn ném. Mỗi phần được quy ra điểm theo bảng điểm chính thức của World Athletics, cộng lại thành tổng; người nhiều điểm nhất thắng. Kỷ lục thế giới hiện do Kevin Mayer (Pháp) giữ với 9.126 điểm, lập năm 2018 — tính tới 2025.

Thứ tự mười nội dung

Thứ tự là cố định, không ban tổ chức nào được đổi:

Cách sắp xếp có lý do: ngày 1 thiên về tốc độ và sức bật (100 m, nhảy xa, nhảy cao, 400 m), ngày 2 dồn các môn kỹ thuật khó (rào, đĩa, sào, lao) rồi khép lại bằng 1.500 m — cự ly sức bền đặt cuối cùng, khi ai cũng đã kiệt. Vòng chạy 1.500 m cuối thường không quyết định thứ hạng ở nhóm đầu, nhưng là lúc cả sân đứng dậy cổ vũ, và các vận động viên hay đi bộ cùng nhau một vòng sau đích.

Luật riêng của mười môn

• Nhảy xa và các môn ném: mỗi người chỉ có ba lượt (không phải sáu như thi đơn), lấy lượt tốt nhất.
• Nhảy cao, nhảy sào: vẫn hỏng ba lần liên tiếp là dừng; mức xà nâng theo bước cố định (3 cm với nhảy cao, 10 cm với nhảy sào) suốt cuộc thi.
• Không bỏ nội dung: người không xuất phát hoặc không thực hiện lượt nào ở một nội dung bị coi là bỏ cuộc cả mười môn. Ngược lại, người có thực hiện mà không ghi được thành tích hợp lệ (ba lần phạm quy chẳng hạn) nhận 0 điểm phần đó nhưng vẫn được thi tiếp.
• Nghỉ giữa các nội dung: luật quy định khoảng nghỉ tối thiểu giữa hai phần liền nhau (thường ít nhất 30 phút khi điều kiện cho phép), để không ai phải chạy từ hố cát sang vòng tạ.
• Gió: thành tích chạy và nhảy xa có thể bị gió hỗ trợ; luật công nhận kỷ lục mười môn có quy định riêng về gió, thường được tính theo trung bình các phần có đo gió — mức chặt chẽ chi tiết nên tra trong luật thi đấu hiện hành.

Điểm 0 là ác mộng của người thi mười môn. Ba lần hỏng ngay mức xà đầu tiên ở nhảy sào — môn nhiều rủi ro nhất — có thể xoá sạch hy vọng huy chương của người đang dẫn đầu sau bảy phần.

Bảng điểm hoạt động thế nào

Mỗi thành tích được tra ra điểm qua bảng tính chính thức. Bảng hiện hành được áp dụng từ năm 1985 và có hai tính chất quan trọng:

1. Tăng dần không tuyến tính: càng gần đỉnh, mỗi phân, mỗi phần trăm giây càng đáng nhiều điểm hơn. Điều này thưởng cho thành tích xuất sắc chứ không chỉ "đều đều".
2. Cân bằng giữa các môn: các nhà soạn bảng cố gắng để thành tích tương đương nhau về độ khó ở các môn cho số điểm gần nhau, dù trên thực tế người ta vẫn bàn rằng một vài môn "dễ kiếm điểm" hơn.

Công thức tính dùng các hệ số khác nhau cho từng môn, được World Athletics công bố trong tài liệu bảng điểm chính thức. Người xem không cần thuộc: trang kết quả các giải lớn đều ghi sẵn điểm từng phần. Mức "1.000 điểm" mỗi môn tương ứng thành tích rất cao đối với người thi phối hợp — cỡ nhảy xa gần 7,8 m hay đẩy tạ khoảng 18,4 m — nên tổng 9.000 điểm đồng nghĩa trung bình 900 điểm mỗi phần, trình độ cực kỳ hiếm.

Lịch sử ngắn: từ Thorpe tới Mayer

Mười môn phối hợp vào Olympic chính thức từ Stockholm 1912 (năm 1904 đã có một nội dung "toàn năng" kiểu Mỹ, gần giống). Nhà vô địch đầu tiên là Jim Thorpe (Mỹ), người thắng cả năm môn phối hợp cùng kỳ. Năm 1913 ông bị tước huy chương vì từng nhận tiền chơi bóng chày bán chuyên, vi phạm quy định nghiệp dư thời đó. Huy chương được trao lại cho gia đình ông năm 1983, và tới năm 2022 Ủy ban Olympic quốc tế công nhận ông là nhà vô địch duy nhất của hai nội dung ấy.

Câu nói nổi tiếng tương truyền vua Thụy Điển Gustav V dành cho Thorpe — đại ý "ông là vận động viên vĩ đại nhất thế giới" — được kể lại rất nhiều, nhưng nguyên văn và hoàn cảnh không được ghi chép chắc chắn; nên coi là giai thoại. Danh xưng "vua của các vận động viên" cho người vô địch mười môn bắt nguồn từ truyền thống ấy.

Người thi mười môn cần gì

Người thi mười môn hiếm khi là người giỏi nhất ở bất kỳ môn đơn nào. Sức mạnh của họ là không có điểm yếu chết người. Vài đặc điểm chung:

• Tốc độ là gốc: 100 m, nhảy xa, 400 m, vượt rào, cả chạy đà nhảy sào và ném lao đều hưởng lợi từ tốc độ. Người chạy nhanh thường kiếm điểm dễ ở nửa số môn.
• Kỹ thuật đủ dùng ở môn khó: nhảy sào, ném đĩa, vượt rào cần nhiều năm tập kỹ thuật; đây là nơi điểm số chênh lệch lớn nhất giữa các vận động viên.
• Vóc người cân đối: quá nặng thì chậm và khổ ở 1.500 m, quá nhẹ thì thiệt ở môn ném. Người thi mười môn đỉnh cao thường cao và cơ bắp vừa phải.
• Tâm lý hai ngày: một môn hỏng không được kéo theo môn sau. Kỹ năng "quên nhanh" quan trọng không kém sức bật.

Vì phải tập cả mười môn, người thi mười môn cần thời gian tập rất dài và một nhóm huấn luyện viên — đặc biệt nhảy sào, ném đĩa phải có người hướng dẫn chuyên môn trực tiếp. Đây không phải nội dung để tự học qua video.

Góc nhìn hôm nay: xem mười môn cho thú vị

Giải phối hợp nhiều môn nổi tiếng nhất ngoài Olympic và giải vô địch thế giới là cuộc thi thường niên ở Götzis (Áo), nơi nhiều kỷ lục và mốc lớn được lập. Khi xem, hãy theo dõi bảng tổng điểm sau mỗi phần và so với "tiến độ kỷ lục": các trang kết quả lớn thường hiện tổng tích lũy, giúp thấy người dẫn đầu đang nhanh hay chậm so với các thành tích lớn trước đó.

Ở trường học, tinh thần của mười môn là bài học hay: không ai giỏi tất cả, nhưng ai cũng có thể tiến bộ ở môn mình yếu. Nhiều câu lạc bộ trẻ cho các em thử nhiều môn nhảy ném trước khi chuyên sâu — cách làm giúp các em tìm được môn hợp với mình.