Tượng Người ném đĩa của Myron và các môn nhảy ném thời Hy Lạp cổ

Tượng Người ném đĩa (Discobolus) do nhà điêu khắc Hy Lạp Myron làm vào khoảng giữa thế kỷ 5 TCN, bằng đồng. Bản gốc đã mất; thứ chúng ta thấy hôm nay là các bản sao bằng đá cẩm thạch người La Mã làm lại vài thế kỷ sau. Bức tượng ghi lại một môn thi có thật: ném đĩa nằm trong năm môn phối hợp (pentathlon) của các đại hội Hy Lạp cổ, cùng với nhảy xa và ném lao — tổ tiên xa của các môn nhảy ném ngày nay.

Myron và bức tượng bằng đồng đã mất

Myron là nhà điêu khắc thành Athens (có nguồn ghi quê ông ở Eleutherae, vùng giáp ranh Attica), hoạt động vào khoảng năm 460–440 TCN. Ông nổi tiếng thời cổ đại nhờ tượng đồng: các tác giả La Mã như Pliny Già nhắc tới ông như bậc thầy về tượng vận động viên và tượng con vật. Gần như toàn bộ tác phẩm đồng của ông không còn — đồng là kim loại quý, qua các thời kỳ thường bị nấu chảy để dùng vào việc khác.

Chúng ta biết đến Người ném đĩa chủ yếu qua hai con đường: mô tả của người xưa (nhà văn Lucian thế kỷ 2 tả một bức tượng người ném đĩa cúi gập trong tư thế ném, đầu ngoái về phía tay cầm đĩa, và gắn nó với Myron), và các bản sao La Mã tìm được từ thế kỷ 18 trở đi. Ghép hai nguồn lại, giới nghiên cứu khá thống nhất rằng các bản sao ấy chép lại tác phẩm của Myron.

Những bản sao nổi tiếng

Chi tiết cái đầu quay sai ở bản London là ví dụ hay về chuyện phục chế tượng cổ: người thợ thế kỷ 18 gắn một cái đầu cổ khác vào thân tượng theo cảm quan riêng, và phải tới khi có bản Lancellotti người ta mới thấy tư thế gốc khác thế nào.

Bức tượng "đóng băng" khoảnh khắc nào của cú ném

Người ném trong tượng đang ở điểm cuối của nhịp vung tay ra sau: thân gập về trước, xoắn mạnh, tay phải cầm đĩa vươn cao phía sau, tay trái chạm gối, chân phải chịu sức nặng cơ thể, chân trái kéo lê. Đó là khoảnh khắc dừng ngắn ngay trước khi toàn thân bung ra. Giới sử nghệ thuật gọi lối này là bắt "khoảnh khắc cân bằng" — động tác đang căng nhất mà khuôn mặt vẫn bình thản, đúng tinh thần điêu khắc cổ điển sớm.

Người ném đĩa hiện đại xem tượng thường nhận ra hai điều. Thứ nhất, tư thế có phần giống cú vung đĩa sau khi đứng yên. Thứ hai, nó không khớp với kỹ thuật xoay một vòng rưỡi ngày nay; thậm chí có nhà nghiên cứu cho rằng thân xoắn như vậy khó ném xa thật. Điều này nhắc ta rằng tượng là tác phẩm nghệ thuật, không phải ảnh chụp kỹ thuật: Myron chọn tư thế đẹp và rõ ràng nhất, chứ không nhất thiết là hiệu quả nhất. Người xưa ném đĩa chính xác ra sao — đứng yên hay có bước xoay — đến nay vẫn còn tranh luận.

Đĩa cổ đại: nặng nhẹ không thống nhất

Đĩa (diskos) thời Hy Lạp làm bằng đá, sau là đồng hoặc chì. Các chiếc đĩa khảo cổ tìm được có kích thước và cân nặng chênh nhau khá nhiều — từ loại nhẹ cỡ một, hai cân tới loại nặng hơn hẳn. Lý do có thể là mỗi thành bang, mỗi đại hội và mỗi lứa tuổi dùng một chuẩn riêng; một số chiếc lại là đồ dâng thần, khắc chữ, không dùng để thi. Vì thế, mọi con số "người xưa ném đĩa xa bao nhiêu" đều chỉ là phỏng đoán.

Ngày nay đĩa nam nặng 2 kg, đĩa nữ 1 kg, vành kim loại bao quanh thân — chuẩn thống nhất toàn thế giới. So với thời Myron, đó là thay đổi lớn nhất: thành tích mới có thể so sánh với nhau.

Nhảy xa với tạ cầm tay halteres

Nhảy xa cổ đại (halma) có một đặc điểm lạ: người nhảy cầm hai quả tạ nhỏ bằng đá hoặc kim loại gọi là halteres. Tranh vẽ trên bình gốm cho thấy vận động viên vung tạ ra trước khi bật lên, và có hình nhảy kèm tiếng sáo đệm nhịp. Halteres còn sót lại khá nhiều trong các bảo tàng, thường nặng khoảng một tới hơn hai cân mỗi quả.

Câu hỏi lớn là người xưa nhảy thế nào: một bước bật đứng tại chỗ, chạy đà ngắn, hay một chuỗi nhiều bước bật liên tiếp. Thí nghiệm hiện đại cho thấy vung tạ đúng nhịp có thể giúp bật xa hơn một chút khi nhảy tại chỗ, nhưng vẫn chưa có kết luận chung. Truyền thuyết kể về Phayllos thành Croton nhảy một cú hơn 16 m (55 bộ Hy Lạp) — con số này phi lý nếu là một bước nhảy, và giới sử học coi đây là chuyện kể, hoặc là bằng chứng nhảy cổ là chuỗi nhiều bước.

Ném lao có dây quấn

Lao thi đấu thời Hy Lạp là cây gỗ nhẹ, cao xấp xỉ một người, ném chủ yếu để lấy cự ly. Điểm khác hẳn ngày nay là sợi dây da quấn quanh thân lao (ankyle): người ném móc ngón tay vào vòng dây, khi ra tay dây tuột ra làm lao xoay quanh trục và bay xa, ổn định hơn. Tranh gốm còn lưu nhiều cảnh vận động viên quấn dây trước khi ném.

Nhảy xa, ném đĩa và ném lao chỉ xuất hiện như một phần của năm môn phối hợp (cùng chạy một stadion và vật), không thi riêng lẻ. Bởi vậy ở Hy Lạp cổ không có "nhà vô địch ném đĩa" theo nghĩa ngày nay — chỉ có người thắng năm môn. Thể lệ chi tiết của các đại hội Olympia và chuyện Coubertin hồi sinh Olympic năm 1896 là đề tài riêng; ở đây chỉ cần biết ba môn nhảy ném đã có mặt từ thời ấy.

Từ cổ đại tới hiện đại: cái gì còn, cái gì mất

• Ném đĩa: còn nguyên tên, đổi dụng cụ và có vòng ném đường kính 2,50 m. Olympic Athens 1896 đưa vào chính vì gắn với hình ảnh Hy Lạp cổ.
• Ném lao: bỏ dây quấn; lao hiện đại có tay cầm quấn dây ở trọng tâm, mũi kim loại, ra tay sau vòng cung giới hạn.
• Nhảy xa: bỏ tạ cầm tay, chạy đà trên đường băng và giậm trên ván, kỷ lục tính tới phân.
• Đẩy tạ, ném búa, nhảy cao, nhảy sào, nhảy ba bước: không có trong năm môn Hy Lạp; chúng đến từ các truyền thống dân gian châu Âu (đá, búa của Scotland – Ireland, sào vượt kênh Hà Lan…) và các hội thể thao thế kỷ 19.

Năm 1896 người Hy Lạp rất muốn thắng ném đĩa — môn của tổ tiên họ — nhưng huy chương lại về tay Robert Garrett, sinh viên Mỹ mà theo câu chuyện thường được kể thì trước đó gần như chưa từng ném một chiếc đĩa chuẩn. Chuyện này hay được nhắc lại trong sách sử Olympic, như một nét châm biếm nhẹ của lịch sử.

Góc nhìn hôm nay: xem tượng ở đâu, đọc gì thêm

Bức tượng sống tiếp theo cách riêng: hình người ném đĩa có mặt trên tem, logo, cúp và vô số sân vận động; các phiên bản phỏng tạo bằng đồng đứng trước nhiều khu thể thao trên thế giới. Với người tập ném đĩa, nhìn tượng là dịp so sánh: tư thế nào là nghệ thuật, tư thế nào là kỹ thuật.

• Xem tận mắt: bản Lancellotti ở Palazzo Massimo (Rome), bản Townley ở Bảo tàng Anh. Nhiều bảo tàng có ảnh độ phân giải cao trên trang web chính thức.
• Đọc thêm: các sách tổng quan về thể thao Hy Lạp cổ đại, ví dụ của Stephen G. Miller (Ancient Greek Athletics) hay Nigel Spivey (The Ancient Olympics), có chương riêng về năm môn phối hợp, halteres và dây ném lao.
• Tranh gốm: tìm cụm "black-figure" và "red-figure" kèm tên môn để xem tranh vận động viên trên bình cổ — nguồn hình ảnh gốc quý nhất về cách người xưa nhảy và ném.

Khi dạy học sinh về ném đĩa, giáo viên có thể bắt đầu bằng bức tượng: hỏi các em tư thế ấy đang ở pha nào của cú ném, rồi cho xem một cú ném hiện đại để so. Một bức tượng 2.500 năm tuổi thành bài học vận động rất trực quan.