Lật cổ chân ở người tập nhảy thường xảy ra khi bàn chân đặt lệch lúc giậm, tiếp đất lệch vào mép hố cát hay khe nệm, hoặc dẫm lên chân người khác. Phòng tránh chủ yếu bằng giữ khu vực nhảy bằng phẳng, đi giày vừa chân, khởi động kỹ và không nhảy khi đã quá mệt. Khi bị lật, dừng ngay, nghỉ, chườm lạnh, băng ép nhẹ và kê cao chân; đi khám nếu không tự đi được bốn bước, ấn vào xương mắt cá thấy đau chói, chân biến dạng hoặc tê.
Bài này viết riêng cho bối cảnh nhảy xa, nhảy ba bước, nhảy cao: lật cổ chân xảy ra ở đâu trong động tác, phòng thế nào và làm gì ngay sau khi bị. Nó không thay khám và điều trị của bác sĩ.
Lật cổ chân là gì
Kiểu hay gặp nhất là bàn chân bị lật vào trong (mặt dưới bàn chân quay vào phía chân kia), làm các dây chằng ở mặt ngoài cổ chân bị kéo giãn hoặc rách. Mức độ có thể từ nhẹ (giãn dây chằng, sưng ít, vẫn đi được) đến nặng (rách nhiều dây chằng, sưng to, không chịu được sức nặng), và đôi khi kèm theo gãy xương.
Lật cổ chân xảy ra ở đâu trong môn nhảy
| Thời điểm | Tình huống hay gặp |
|---|---|
| Chạy đà | Mặt đường chạy gồ ghề, có sỏi, có chỗ lún; chạy trên cát rơi vãi |
| Giậm nhảy xa | Bàn chân đặt vào mép ván, mép vạch hoặc chỗ chênh giữa ván và đường chạy |
| Giậm nhảy cao | Bước cuối của đường chạy đà cong; giày trơn, nền trơn; chân giậm bị đổ vào trong |
| Nhảy ba bước | Pha lò cò và bước bộ tiếp đất một chân ở tốc độ cao |
| Tiếp đất hố cát | Rơi xuống mép hố, viền gạch; cát nén cứng không đều; dẫm vào hố chân người trước |
| Tiếp đất nệm | Chân lọt vào khe giữa hai tấm nệm; rơi ra ngoài mép nệm |
| Đi lại quanh khu vực | Dẫm lên dụng cụ, chân người khác, mép đường chạy |
Nhìn bảng này có thể thấy: rất nhiều ca lật cổ chân trong môn nhảy không phải do "cổ chân yếu", mà do mặt nền. Đó là phần dễ phòng nhất.
Phòng tránh: bắt đầu từ khu vực nhảy
- Đường chạy đà khô, sạch, không có cát rơi vãi; quét sạch cát đã bị mang ra từ hố.
- Ván giậm ngang mặt đường chạy, không vênh, không có khe.
- Hố cát được cào tơi, gạt phẳng sau mỗi vài lượt, mặt cát ngang mép; viền hố không nhô.
- Nệm nhảy cao liền mặt, không khe, không để rơi ra mép.
- Thứ tự lượt: người trước ra khỏi hố, khỏi nệm rồi người sau mới bắt đầu chạy đà.
Phòng tránh: từ người nhảy
- Giày vừa chân, buộc chắc. Giày rộng làm bàn chân trượt trong giày lúc giậm.
- Khởi động cổ chân: xoay cổ chân, nhón gót, vài bài bật nhẹ trước khi bật mạnh.
- Không nhảy khi quá mệt. Cuối buổi, khi chân đã nặng, kỹ thuật đặt chân kém đi rõ rệt; nhiều ca lật xảy ra ở "vài lượt cuối cho đủ".
- Tập thăng bằng và sức mạnh cổ chân theo hướng dẫn của huấn luyện viên hoặc chuyên viên vật lý trị liệu, đặc biệt nếu từng bị lật.
- Băng hoặc nẹp cổ chân: có thể hữu ích với người từng bị lật nhiều lần, nhưng nên dùng theo hướng dẫn của người có chuyên môn, không thay cho việc phục hồi đúng.
Xử trí ban đầu khi bị lật cổ chân
Đây là những bước sơ cứu phổ thông, áp dụng trong lúc chờ đánh giá của nhân viên y tế:
- Dừng ngay. Không "đi lại cho đỡ", không cố nhảy nốt lượt.
- Nghỉ, ngồi xuống, không dồn sức nặng lên chân đau.
- Chườm lạnh bằng đá bọc trong khăn mỏng, không đặt đá trực tiếp lên da, mỗi lần khoảng 15 đến 20 phút.
- Băng ép nhẹ bằng băng thun nếu có, không quấn quá chặt; nếu ngón chân tím, tê, lạnh thì nới ra.
- Kê cao chân trên mức tim khi nằm, để giảm sưng.
Những việc không nên làm
- Không tự nắn, kéo, vặn cổ chân.
- Không xoa bóp mạnh, không đắp, bôi các loại thuốc nóng ngay sau chấn thương.
- Không đắp lá hay bó thuốc không rõ nguồn gốc.
- Không tự ý dùng thuốc giảm đau để tiếp tục tập.
Khi nào phải đi khám
Các bác sĩ thường dùng một số dấu hiệu để quyết định có cần chụp phim kiểm tra xương hay không. Người tập và phụ huynh nên đưa đi khám khi:
- Không tự đi được khoảng bốn bước, ngay sau chấn thương hoặc khi đến chỗ khám.
- Ấn vào phần xương mắt cá (bờ sau, đỉnh mắt cá trong hoặc ngoài) thấy đau chói.
- Đau ở xương mu bàn chân, nhất là phía ngoài bàn chân.
- Cổ chân biến dạng, lệch hẳn.
- Tê, lạnh, tím bàn chân.
- Sưng to, bầm tím rộng.
- Đau không giảm sau vài ngày, hoặc cổ chân cảm thấy "lỏng lẻo", dễ lật lại.
Với trẻ em đang lớn, ngưỡng đi khám nên thấp hơn, vì vùng sụn tăng trưởng gần cổ chân có thể bị tổn thương mà nhìn ngoài giống bong gân.
Quay lại tập: đừng vội
Một sai lầm hay gặp là quay lại nhảy ngay khi hết đau đi bộ. Bật nhảy đòi hỏi cổ chân chịu lực gấp nhiều lần so với đi lại. Nếu quay lại quá sớm, nguy cơ lật lại cao hơn, và lật nhiều lần dễ dẫn đến cổ chân lỏng lẻo kéo dài. Việc quay lại tập nên theo hướng dẫn của bác sĩ hoặc chuyên viên vật lý trị liệu, thường đi từ đi lại, chạy nhẹ, chạy đổi hướng rồi mới tới bật nhảy.
Lật nhiều lần: khi nào nên lo
Một số người tập bị lật cổ chân đi lật lại, mỗi lần chỉ vì một bước hơi lệch. Cổ chân có cảm giác lỏng, không tin cậy khi giậm. Đây là dấu hiệu nên đi khám và được hướng dẫn phục hồi bài bản, vì dây chằng và cảm giác thăng bằng của cổ chân có thể chưa hồi phục hoàn toàn sau những lần trước. Tiếp tục nhảy với cổ chân như vậy làm nguy cơ chấn thương nặng hơn tăng lên.
Góc nhìn hôm nay
Lật cổ chân là chấn thương "quen thuộc" đến mức nhiều người coi nhẹ. Nhưng một ca lật không được chăm sóc đúng có thể biến thành vấn đề kéo dài nhiều năm. Với người tổ chức tập, cách phòng hiệu quả nhất lại rất đơn giản: một chiếc cào cát, một cây chổi quét đường chạy, và thói quen kiểm tra khu vực trước khi cho ai chạy đà.
Câu hỏi thường gặp
Lật cổ chân khi nhảy xa phải làm gì?
Dừng ngay, ngồi nghỉ, chườm lạnh bằng đá bọc khăn khoảng 15 đến 20 phút, băng ép nhẹ và kê cao chân. Đi khám nếu không tự đi được, ấn vào xương mắt cá thấy đau chói, chân biến dạng hoặc tê.
Bong gân cổ chân có nên xoa bóp không?
Không nên xoa bóp mạnh hay bôi thuốc nóng ngay sau chấn thương, và tuyệt đối không tự nắn. Những việc này có thể làm sưng nhiều hơn và che lấp tổn thương cần được khám.
Khi nào lật cổ chân cần chụp phim?
Bác sĩ thường cân nhắc chụp phim khi người bệnh không tự đi được vài bước, đau chói khi ấn vào xương mắt cá hoặc xương bàn chân, hoặc chân biến dạng. Trẻ em đang lớn nên được khám sớm hơn.
Vì sao người nhảy hay bị lật cổ chân?
Phần lớn do mặt nền: mép hố cát, cát nén không đều, khe nệm, ván giậm vênh, đường chạy có cát rơi. Mệt mỏi cuối buổi và giày rộng cũng làm tăng nguy cơ.
Bị lật cổ chân bao lâu thì tập lại được?
Tuỳ mức độ, từ vài ngày đến nhiều tuần. Không nên quay lại bật nhảy chỉ vì đã hết đau khi đi bộ; việc tập lại nên theo hướng dẫn của bác sĩ hoặc chuyên viên vật lý trị liệu.