Trong điền kinh, người nhảy thường thon nhẹ vì họ phải nâng chính cơ thể mình lên khỏi mặt đất, còn người ném thường to nặng vì khối lượng cơ thể giúp họ vững và truyền lực vào dụng cụ có khối lượng cố định. Nhưng cả hai đều có giới hạn an toàn: người nhảy ăn thiếu để nhẹ đi sẽ yếu cơ, dễ gãy xương do mỏi và nhảy kém hơn; người ném tăng cân không kiểm soát sẽ chậm đi và hại sức khoẻ. Với trẻ em, không ăn kiêng và không đặt mục tiêu cân nặng — việc của trẻ là lớn.
Vật lý: vì sao người nhảy nhẹ, người ném nặng
Người nhảy chở chính mình
Khi nhảy cao hay nhảy xa, thứ phải tăng tốc là toàn bộ cơ thể. Với cùng một lực bật, cơ thể nhẹ hơn đạt tốc độ cao hơn (theo định luật II Newton, gia tốc bằng lực chia khối lượng). Điều quan trọng không phải cân nặng tuyệt đối mà là tỉ lệ sức mạnh trên cân nặng. Một kilôgam cơ ở chân giúp bật mạnh hơn thì đáng mang theo; một kilôgam không góp vào lực bật thì chỉ là tải thêm.
Người nhảy cao còn có lợi thế chiều cao: trọng tâm cao sẵn lúc rời đất. Người nhảy sào cần thêm sức mạnh phần trên cơ thể để kéo và đẩy người trên sào, nên thường có vóc dáng chắc hơn người nhảy cao một chút.
Người ném truyền lực vào vật cố định
Quả tạ nam luôn nặng 7,26 kg, dù người ném nặng bao nhiêu. Người ném khối lượng lớn có vài lợi thế: vững hơn khi chịu lực phản của dụng cụ (đặc biệt lực kéo của quả búa), có thêm khối cơ tạo lực, và động lượng cơ thể lớn hơn để truyền sang dụng cụ. Người ném cao, sải tay dài còn ra tay ở điểm cao hơn và có quãng tăng tốc dài hơn.
Nhưng người ném vẫn phải nhanh. Vòng ném đẩy tạ chỉ rộng 2,135 m, cú ném diễn ra trong khoảng một hai giây. Khối lượng không đi kèm tốc độ là khối lượng thừa. Người ném đỉnh cao hiện nay thường rất to khoẻ mà vẫn nhanh nhẹn đáng kinh ngạc — họ có thể bật nhảy và chạy ngắn tốt hơn nhiều người tưởng.
So sánh vóc dáng theo môn
| Môn | Đặc điểm vóc dáng thường gặp | Yếu tố quyết định hơn cân nặng |
|---|---|---|
| Nhảy cao | Cao, thon, chân dài | Sức bật, kỹ thuật qua xà |
| Nhảy xa, nhảy ba bước | Thon, chắc như người chạy nước rút | Tốc độ chạy đà, độ cứng chân giậm |
| Nhảy sào | Thon, phần trên cơ thể khoẻ | Tốc độ, kỹ thuật, sức mạnh tay – vai |
| Ném lao | Đa dạng, thường thon hơn các môn ném khác | Tốc độ tay, độ đàn hồi vai, kỹ thuật |
| Ném đĩa | Cao, sải tay dài, to khoẻ | Tốc độ xoay, sải tay |
| Đẩy tạ, ném búa | To, nặng, rất khoẻ | Tốc độ trong vòng ném, sức mạnh |
Bảng này mô tả xu hướng ở người trưởng thành đỉnh cao, không phải tiêu chuẩn tuyển chọn. Lịch sử điền kinh có nhiều VĐV thành công với vóc dáng "không điển hình" cho môn của họ, bù lại bằng tốc độ hay kỹ thuật.
Giới hạn an toàn cho người nhảy
Vì cân nhẹ có lợi, người nhảy dễ rơi vào bẫy ăn quá ít. Uỷ ban Olympic Quốc tế (IOC) từ năm 2014 đã đưa ra khái niệm thiếu hụt năng lượng tương đối trong thể thao (thường viết tắt RED-S) và cập nhật nhiều lần sau đó. Ý chính: khi năng lượng nạp vào không đủ cho cả tập luyện lẫn các chức năng cơ bản của cơ thể, cơ thể cắt giảm những thứ "không khẩn cấp" — và hậu quả lan rộng:
- Xương yếu: tăng nguy cơ gãy xương do mỏi, đặc biệt ở bàn chân, xương chày, xương chậu — những nơi chịu tải bật nhảy.
- Rối loạn nội tiết: ở nữ có thể gây rối loạn hoặc mất kinh nguyệt; ở cả nam và nữ ảnh hưởng hormone liên quan tới phát triển cơ, xương.
- Thành tích giảm: cơ yếu đi, hồi phục chậm, dễ ốm, khó tập trung.
- Tâm lý: lo âu về ăn uống, cân nặng có thể dẫn tới rối loạn ăn uống — một bệnh cần được điều trị chuyên môn.
Mất kinh nguyệt ở VĐV nữ không phải "bình thường vì tập nhiều"; đó là dấu hiệu cần đi khám. Gãy xương do mỏi lặp lại cũng vậy.
Giới hạn an toàn cho người ném
Ở chiều ngược lại, người ném có thể bị đẩy vào việc tăng cân bằng mọi giá. Tăng khối cơ có kế hoạch, cùng với tập sức mạnh và tốc độ, là con đường bình thường của người ném trưởng thành. Còn tăng cân không kiểm soát — chủ yếu là mỡ — làm người ném chậm đi, tăng tải lên khớp gối, cổ chân trong những vòng xoay, và để lại hệ quả sức khoẻ tim mạch lâu dài sau khi giải nghệ. Người ném trẻ không nên được khuyến khích "ăn cho to".
Trẻ em và thiếu niên: không ăn kiêng, không mục tiêu cân nặng
- Trẻ cần năng lượng để lớn, cộng thêm năng lượng cho tập luyện. Ăn kiêng ở tuổi này có thể ảnh hưởng tăng trưởng chiều cao, phát triển xương và dậy thì.
- Không cân trẻ trước nhóm, không bình luận về cân nặng hay vóc dáng, không chọn môn cho trẻ chỉ vì "con nặng thì đi ném, con gầy thì đi nhảy". Vóc dáng thay đổi rất nhiều qua tuổi dậy thì.
- Bữa ăn bình thường, đủ chất là đủ cho phần lớn trẻ tập điền kinh phong trào. Nếu có lo lắng về dinh dưỡng, hỏi bác sĩ nhi khoa hoặc chuyên gia dinh dưỡng, không tự cho trẻ dùng thực phẩm bổ sung.
- Chú ý dấu hiệu bất thường: trẻ bỏ bữa, sợ ăn, cân nặng giảm, mệt kéo dài, gãy xương sau va chạm nhẹ — cần đưa đi khám.
Cân nặng và chấn thương ở người nhảy, người ném
Mỗi cú giậm nhảy xa dồn lên chân một lực bằng nhiều lần trọng lượng cơ thể. Thêm vài kilôgam không phải cơ, tải đó tăng theo ở mỗi lần nhảy — gân gót và gân bánh chè chịu nhiều hơn. Ngược lại, ăn thiếu làm gân và xương hồi phục kém. Cả hai cực đều tăng nguy cơ chấn thương. Phần chấn thương gân, xương do mỏi được trình bày ở danh mục an toàn – chấn thương.
Nên làm gì
- Theo dõi sức mạnh, sức bật, thành tích — không chỉ con số trên cân.
- Thay đổi cân nặng (nếu có) chậm, có kế hoạch, với sự theo dõi của huấn luyện viên và chuyên gia dinh dưỡng thể thao; không giảm cân cấp tốc trước giải.
- Ăn đủ quanh các buổi tập, ngủ đủ.
- Đi khám khi có dấu hiệu RED-S hoặc lo âu kéo dài về ăn uống.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao người nhảy cao thường gầy?
Người nhảy phải nâng chính cơ thể mình, nên tỉ lệ sức mạnh trên cân nặng quan trọng hơn cân nặng tuyệt đối. Họ cũng thường cao và chân dài, nên trông thon. Nhưng ăn thiếu để nhẹ đi sẽ làm yếu cơ và xương, khiến nhảy kém hơn.
Người ném tạ có cần béo không?
Không. Người ném có lợi từ khối lượng cơ lớn, nhưng phải nhanh trong vòng ném. Tăng cân không kiểm soát, chủ yếu là mỡ, làm chậm và hại khớp, tim mạch. Người ném đỉnh cao to khoẻ mà vẫn rất nhanh nhẹn.
RED-S là gì?
Là tình trạng thiếu hụt năng lượng tương đối trong thể thao, được Uỷ ban Olympic Quốc tế mô tả từ năm 2014: năng lượng nạp vào không đủ cho tập luyện và chức năng cơ thể. Hậu quả gồm xương yếu, rối loạn nội tiết, giảm thành tích và vấn đề tâm lý.
Trẻ tập điền kinh có nên ăn kiêng không?
Không. Trẻ cần năng lượng để lớn và để tập. Không đặt mục tiêu cân nặng cho trẻ; nếu có lo lắng về dinh dưỡng, hỏi bác sĩ nhi khoa hoặc chuyên gia dinh dưỡng.
Giảm cân có giúp nhảy xa hơn không?
Chỉ khi phần giảm là khối lượng thừa và sức mạnh được giữ nguyên, đồng thời giảm chậm, có kế hoạch. Giảm cân cấp tốc hoặc ăn thiếu thường làm thành tích giảm và tăng nguy cơ chấn thương.