Trẻ đang lớn tập bật nhảy nhiều: đau dưới gối và đau gót chân

Trẻ đang lớn tập bật nhảy nhiều hay bị hai kiểu đau đặc trưng: đau và nổi cục ở ngay dưới đầu gối (thường được gọi là bệnh Osgood-Schlatter) và đau ở gót chân (bệnh Sever). Cả hai liên quan đến vùng sụn tăng trưởng nơi gân bám vào xương, bị kéo nhiều lần trong giai đoạn trẻ lớn nhanh. Phần lớn trường hợp cải thiện khi điều chỉnh việc tập và khi trẻ qua giai đoạn tăng trưởng, nhưng trẻ cần được bác sĩ khám để xác định đúng nguyên nhân, và không nên "tập xuyên cơn đau".

Bài này viết cho phụ huynh và người hướng dẫn trẻ tập điền kinh. Nó cung cấp kiến thức phổ thông để nhận ra sớm, không thay chẩn đoán và điều trị của bác sĩ.

Vì sao trẻ đang lớn có những kiểu đau riêng

Ở người trưởng thành, gân bám vào xương đã cốt hoá chắc chắn. Ở trẻ đang lớn, gần nhiều điểm bám gân còn có vùng sụn tăng trưởng — nơi xương đang dài ra. Vùng sụn này mềm hơn xương và gân. Khi trẻ bật nhảy, chạy nhiều, cơ đùi kéo gân bánh chè, cơ bắp chân kéo gân gót, lực kéo dồn vào chính những vùng sụn đó.

Trong giai đoạn lớn vọt, xương dài ra nhanh, cơ và gân chưa kịp theo, nên trở nên căng hơn. Lực kéo lên vùng sụn tăng thêm. Đó là lý do những kiểu đau này hay xuất hiện ở tuổi trẻ lớn nhanh, và ở những em tập nhiều môn có bật nhảy.

Đau dưới gối: bệnh Osgood-Schlatter

Biểu hiện thường gặp

• Đau ở phần xương nhô lên ngay dưới đầu gối, phía trước ống chân, nơi gân bánh chè bám vào.
• Có thể thấy chỗ đó sưng, nổi cục, ấn vào đau.
• Đau tăng khi bật nhảy, chạy, quỳ gối, ngồi xổm, lên xuống cầu thang.
• Đỡ khi nghỉ.
• Có thể ở một hoặc cả hai gối.

Tình trạng này thường gặp ở khoảng tuổi dậy thì, khi trẻ lớn nhanh. Một tình trạng gần giống, đau ở bờ dưới xương bánh chè chứ không phải dưới gối, cũng hay gặp ở trẻ tập bật nhảy; bác sĩ sẽ phân biệt.

Đau gót: bệnh Sever

Biểu hiện thường gặp

• Đau ở phía sau hoặc hai bên gót chân, nơi gân gót bám vào xương gót.
• Đau khi chạy, bật nhảy, nhất là trên nền cứng; có thể đau khi mới ngủ dậy.
• Bóp nhẹ hai bên gót thấy đau.
• Trẻ có thể đi nhón chân hoặc đi khập khiễng sau buổi tập để tránh đau.

Bệnh Sever thường gặp ở trẻ trẻ hơn so với Osgood-Schlatter, trong khoảng tuổi tiểu học đến đầu cấp hai, khi xương gót đang phát triển.

So sánh nhanh

Khi nào cần đưa trẻ đi khám

Nên đưa trẻ đi khám khi đau ở những vị trí trên kéo dài, tái đi tái lại, hoặc làm trẻ phải bỏ dở buổi tập. Việc khám giúp xác định đúng tình trạng và loại trừ các nguyên nhân khác. Đưa đi khám sớm, không chờ đợi, khi có:

• Đau sau một cú ngã, va chạm, nhất là kèm sưng nhanh.
• Đau về đêm, đau cả khi nghỉ ngơi, làm trẻ thức giấc.
• Sưng, nóng, đỏ, kèm sốt hoặc trẻ mệt mỏi bất thường.
• Đi khập khiễng rõ, không chịu dồn sức lên chân.
• Đau không liên quan rõ đến vận động.
• Khớp gối kẹt, không duỗi thẳng hoặc gập hết được.

Người lớn nên làm gì trong lúc tập

Lắng nghe trẻ

Trẻ thường không nói ra vì sợ bị cho nghỉ, sợ bị chê yếu, hoặc nghĩ đau là bình thường. Người hướng dẫn và phụ huynh nên chủ động hỏi, quan sát cách trẻ đi lại sau buổi tập. Một em đi nhón gót hoặc xuống cầu thang khó khăn là tín hiệu đáng chú ý.

Điều chỉnh việc tập theo hướng dẫn chuyên môn

Với các tình trạng do quá tải này, bác sĩ thường khuyên điều chỉnh mức độ và loại vận động thay vì một công thức cố định cho mọi trẻ. Người hướng dẫn có thể phối hợp bằng cách:

• Giảm số lần bật nhảy, nhất là trên nền cứng.
• Chuyển bớt sang các hoạt động ít bật như kỹ thuật tay, bơi, đạp xe nhẹ — nếu bác sĩ đồng ý.
• Kéo dài thời gian khởi động.
• Cho trẻ nghỉ ngay khi đau tăng trong buổi tập.

Những điều không làm

• Không bảo trẻ "cố lên, đau một chút rồi hết".
• Không tự cho trẻ uống thuốc giảm đau để tập hoặc thi.
• Không xoa bóp mạnh, đắp thuốc không rõ nguồn gốc lên chỗ đau.
• Không cho trẻ tập dồn dập thêm để "bù" những ngày nghỉ.

Phòng tránh: những điều nhỏ có ích

• Không để trẻ bật nhảy quá nhiều trong một buổi, một tuần; không biến bài bật thành bài đếm hàng trăm lần.
• Đa dạng hoạt động: trẻ tập nhiều kiểu vận động ít bị quá tải một vùng hơn trẻ chỉ tập một môn.
• Mặt sân mềm: cỏ, cát, đường chạy tổng hợp tốt hơn xi măng.
• Giày vừa chân, có đệm gót, thay khi đã mòn; giày đinh đế mỏng chỉ dùng hạn chế.
• Theo dõi giai đoạn lớn nhanh: khi trẻ cao vọt lên trong vài tháng, đó là lúc nên thận trọng hơn với khối lượng tập.
• Ngủ đủ, ăn uống đủ chất theo lứa tuổi; không ăn kiêng để "nhẹ người nhảy cao hơn".

Trao đổi với người hướng dẫn

Khi con được bác sĩ chẩn đoán, phụ huynh nên báo lại cho người hướng dẫn để cùng điều chỉnh: những bài nào con nên tránh, buổi nào nên giảm, dấu hiệu nào cần dừng ngay. Một người hướng dẫn tốt sẽ sẵn lòng thay đổi kế hoạch cho phù hợp, thay vì coi đó là trở ngại cho thành tích của đội.

Góc nhìn hôm nay

Đau dưới gối hay đau gót ở trẻ tập điền kinh rất phổ biến, đến mức nhiều huấn luyện viên đã quen. Nhưng phổ biến không có nghĩa là có thể bỏ qua. Giai đoạn trẻ lớn nhanh là giai đoạn cơ thể cần được nâng niu nhất. Một mùa giải nhẹ nhàng hơn hôm nay có thể giúp trẻ còn yêu và còn tập điền kinh nhiều năm sau, khi cơ thể đã sẵn sàng cho những cú nhảy xa hơn.