Thành tích các môn nhảy và ném được đo theo luật của World Athletics, làm tròn xuống tới centimet: nhảy xa và nhảy ba bước đo vuông góc từ vạch giậm tới dấu cát gần nhất; các môn ném đo từ dấu rơi gần nhất về mép trong vòng ném hoặc vòng cung, theo đường thẳng qua tâm; nhảy cao và nhảy sào đo độ cao xà bằng centimet nguyên. Ở giải lớn, thước dây thép đã nhường chỗ cho máy đo quang điện tử và hệ thống đo bằng video, còn gió cho nhảy xa và nhảy ba bước được đo bằng máy đo gió siêu âm trong đúng 5 giây.
Nhảy xa và nhảy ba bước: đo từ đâu tới đâu
Luật quy định thành tích được đo từ dấu gần nhất trên cát do bất kỳ phần nào của cơ thể (hay vật gì rơi ra từ người nhảy) tạo ra, tới vạch giậm — mép ván giậm phía hố cát — hoặc đường kéo dài của vạch ấy. Thước đo phải vuông góc với vạch giậm.
Ba hệ quả thường bị hiểu sai:
- Không đo từ chỗ chân giậm. Giậm cách vạch 15 cm thì mất trắng 15 cm. Thành tích "thật" của cú nhảy dài hơn số ghi, nhưng luật không cộng phần đó.
- Không đo tới gót chân nếu người nhảy ngồi xuống hay chống tay phía sau gót. Dấu tay, dấu mông gần vạch hơn gót sẽ là điểm đo.
- Đo vuông góc với vạch, không đo theo hướng người nhảy bay. Nhảy chéo sang một bên không được lợi gì.
Thành tích làm tròn xuống tới centimet: đo được 7,456 m thì ghi 7,45 m. Không bao giờ làm tròn lên.
Vạch giậm và tấm chỉ thị
Từ lâu, ngay sau vạch giậm có một tấm chỉ thị phủ lớp đất nặn (plasticine). Mũi giày vượt vạch sẽ để lại dấu trên lớp đất nặn, trọng tài phất cờ đỏ. Ngày nay ở các giải lớn, việc phát hiện giậm quá vạch còn được hỗ trợ bằng camera tốc độ cao đặt ngang ván. Đây là chỗ một vài milimet quyết định một lần nhảy hợp lệ hay hỏng.
Các môn ném: dấu rơi và đường qua tâm
Với đẩy tạ, ném đĩa và ném búa, thành tích đo từ dấu gần nhất do dụng cụ tạo ra khi rơi xuống, tới mép trong của vòng ném, theo đường thẳng đi qua tâm vòng. Với ném lao, đo từ dấu mũi lao chạm đất tới mép trong của vòng cung giới hạn, theo đường thẳng đi qua tâm của đường tròn mà vòng cung ấy là một phần (bán kính 8 m).
| Môn | Điểm bắt đầu đo | Điểm kết thúc đo |
|---|---|---|
| Đẩy tạ | Dấu rơi gần nhất của tạ | Mép trong vòng ném 2,135 m, qua tâm vòng |
| Ném búa | Dấu rơi gần nhất của quả búa | Mép trong vòng ném 2,135 m, qua tâm vòng |
| Ném đĩa | Dấu rơi gần nhất của đĩa | Mép trong vòng ném 2,50 m, qua tâm vòng |
| Ném lao | Dấu mũi lao chạm đất | Mép trong vòng cung, qua tâm đường tròn bán kính 8 m |
Vì đo qua tâm, một cú ném lệch về phía mép khu vực rơi không được tính dài hơn hay ngắn hơn một cú ném chính giữa cùng khoảng cách tới tâm. Còn nếu dụng cụ rơi chạm hoặc ra ngoài đường biên khu vực rơi (góc 34,92 độ với tạ, đĩa, búa; khoảng 29 độ với lao), lần ném bị tính hỏng.
Từ thước dây thép đến máy đo quang điện tử
Thước dây
Trong nhiều thập kỷ, thành tích được đo bằng thước dây thép đã kiểm định. Một trọng tài giữ đầu thước ở dấu rơi, người kia kéo thước qua tâm vòng tới mép trong. Thước thép ít giãn hơn thước vải hay sợi thuỷ tinh, nhưng vẫn cần kéo căng, không xoắn, và đọc chính xác. Ở giải phổ thông và sân trường, thước dây vẫn là chuẩn và hoàn toàn đủ tin cậy nếu làm cẩn thận.
Máy đo quang điện tử (EDM)
Ở giải lớn, các môn ném thường dùng máy đo khoảng cách điện tử, về bản chất giống máy toàn đạc của ngành trắc địa. Máy được đặt cố định bên ngoài khu vực ném và hiệu chỉnh trước theo tâm vòng. Trọng tài cắm một cây gương phản xạ (lăng kính) đúng tại dấu rơi; máy phát tia tới gương, đo khoảng cách và góc, rồi tự tính khoảng cách từ dấu tới mép trong vòng theo đường qua tâm. Kết quả hiện lên trong vài giây.
Đo bằng video
Với nhảy xa và nhảy ba bước, nhiều giải lớn dùng hệ thống đo bằng video: camera ghi lại dấu trên cát, phần mềm đã được hiệu chỉnh theo vạch giậm tính ra khoảng cách. Trọng tài vẫn kiểm tra dấu trên cát và có thể đối chiếu bằng thước khi cần. Mọi hệ thống điện tử dùng cho thành tích chính thức phải được kiểm định và chấp thuận theo quy định kỹ thuật.
Nhảy cao và nhảy sào: đo xà, không đo người
Ở nhảy cao và nhảy sào, người ta không đo người nhảy bay cao bao nhiêu mà đo độ cao xà: khoảng cách thẳng đứng từ mặt đất tới điểm thấp nhất của mặt trên xà, ghi bằng centimet nguyên. Xà được đo trước mỗi mức mới, và khi có khả năng lập kỷ lục, trọng tài đo lại cẩn thận trước lần nhảy và kiểm tra lại sau khi nhảy thành công.
Ở nhảy sào còn có chuyện vị trí trụ xà: người nhảy được yêu cầu dịch trụ xà gần hay xa hộp cắm trong một giới hạn cho phép, để xà nằm đúng chỗ cao nhất của đường bay. Cách dịch trụ thuộc luật nhảy sào ở danh mục nhảy cao – nhảy sào.
Máy đo gió: 5 giây quyết định kỷ lục
Với nhảy xa và nhảy ba bước, thành tích chỉ được công nhận kỷ lục khi gió xuôi trung bình không vượt quá +2,0 m/s. Gió được đo bằng máy đo gió đặt cạnh đường chạy đà, cách vạch giậm khoảng 20 m.
- Thời gian đo: 5 giây, bắt đầu khi người nhảy chạy qua một vạch mốc trên đường chạy đà — với nhảy xa cách vạch giậm 40 m, với nhảy ba bước cách 35 m. Nếu chạy đà ngắn hơn, đo từ lúc bắt đầu chạy.
- Làm tròn: số đo gió xuôi được làm tròn lên tới 0,1 m/s gần nhất phía trên — +2,01 m/s ghi là +2,1 m/s, và như vậy không hợp lệ cho kỷ lục.
- Thiết bị: ngày nay chủ yếu là máy đo gió siêu âm, không có bộ phận quay, đo tốc độ gió dọc theo đường chạy.
Thành tích "có gió" (trên +2,0 m/s) vẫn tính để xếp hạng trong cuộc thi, chỉ không được công nhận kỷ lục và một số loại thành tích chuẩn. Các môn ném không có giới hạn gió.
Dụng cụ cũng phải được cân đo
Thành tích chỉ có nghĩa khi dụng cụ đúng chuẩn. Trước giải chính thức, tạ, đĩa, búa và lao được cân, đo kích thước và đánh dấu; dụng cụ cá nhân VĐV mang đến cũng phải qua kiểm tra. Khi một kỷ lục được lập, dụng cụ được kiểm tra lại. Một quả tạ nhẹ hơn quy định vài gam, nếu lọt qua, sẽ làm thành tích vô nghĩa — nên khâu kiểm định này nghiêm ngặt không kém khâu đo.
Góc nhìn hôm nay: đo đúng ở sân trường
- Dùng thước dây kéo căng, đọc ở mép trong vòng hoặc vạch giậm, đo vuông góc. Một người giữ đầu thước ở dấu, một người đọc số.
- Đo tới dấu gần nhất, kể cả dấu tay chống sau. Dạy học sinh hiểu luật này cũng là dạy các em tiếp đất đúng.
- Đo xong cả nhóm mới vào khu vực rơi với các môn ném. Người đo luôn đứng ngoài khu vực rơi cho tới khi người ném đã rời vòng và không còn ai chuẩn bị ném.
- Với trẻ em, con số đo là để mỗi em tự theo dõi tiến bộ của chính mình, không phải để xếp hạng hay so sánh với bạn.
Câu hỏi thường gặp
Nhảy xa đo từ đâu?
Đo vuông góc từ dấu gần vạch giậm nhất trên cát do bất kỳ phần nào cơ thể tạo ra, tới vạch giậm hoặc đường kéo dài của nó. Không đo từ chỗ chân thực sự giậm, nên giậm sau vạch là mất khoảng cách.
Thành tích nhảy và ném làm tròn thế nào?
Làm tròn xuống tới centimet: đo được 7,456 m thì ghi 7,45 m. Nhảy cao và nhảy sào ghi độ cao xà bằng centimet nguyên.
Gió bao nhiêu thì nhảy xa không được công nhận kỷ lục?
Khi gió xuôi trung bình vượt +2,0 m/s, đo trong 5 giây bằng máy đặt cạnh đường chạy đà. Thành tích vẫn tính để xếp hạng trong cuộc thi nhưng không được công nhận kỷ lục.
Máy đo quang điện tử trong môn ném hoạt động thế nào?
Máy đặt cố định ngoài khu vực ném, được hiệu chỉnh theo tâm vòng. Trọng tài cắm gương phản xạ tại dấu rơi; máy đo khoảng cách và góc tới gương rồi tự tính khoảng cách tới mép trong vòng theo đường qua tâm.
Ném lao đo từ đâu tới đâu?
Từ dấu mũi lao chạm đất tới mép trong của vòng cung giới hạn, theo đường thẳng đi qua tâm của đường tròn bán kính 8 m mà vòng cung là một phần.
