Trong nhảy xa và nhảy ba bước, một thành tích chỉ được công nhận là kỷ lục khi gió xuôi đo được không quá +2,0 m/s. Gió mạnh hơn thì cú nhảy vẫn được tính để xếp hạng và trao huy chương, nhưng bị ghi chú "có gió" (ký hiệu "w" cạnh thành tích) và không vào sổ kỷ lục. Gió ngược không bị giới hạn, vì nó chỉ làm người nhảy thiệt.
Vì sao gió lại quan trọng với nhảy xa
Thành tích nhảy xa phụ thuộc rất nhiều vào tốc độ chạy đà. Gió xuôi đẩy sau lưng làm người nhảy chạy nhanh hơn với cùng một sức lực, và trên không, gió cũng giảm lực cản. Ngược lại, gió ngược làm đà chậm đi. Vì vậy hai cú nhảy giống hệt nhau về kỹ thuật có thể chênh nhau đáng kể chỉ vì gió.
Các ước tính cơ sinh học thường cho rằng một làn gió xuôi cỡ 2 m/s có thể giúp thêm vào khoảng chục centimet cho cú nhảy xa của VĐV giỏi; con số cụ thể khác nhau tuỳ mô hình và tuỳ người. Mười centimet nghe nhỏ, nhưng ở chung kết lớn, khoảng cách giữa huy chương vàng và bạc nhiều khi còn nhỏ hơn thế.
Nhảy cao, nhảy sào và các môn ném không có giới hạn gió cho kỷ lục. Với các môn chạy, giới hạn +2,0 m/s áp dụng cho các cự ly tới 200 m và các nội dung vượt rào ngắn, chuyện đó thuộc về các bài về chạy.
Đo gió như thế nào
| Chi tiết | Nhảy xa | Nhảy ba bước |
|---|---|---|
| Vị trí máy đo | Cạnh đường chạy đà, cách vạch giậm 20 m | Cạnh đường chạy đà, cách vạch giậm 20 m |
| Bắt đầu đo | Khi người nhảy đi qua mốc cách vạch giậm 40 m | Khi người nhảy đi qua mốc cách vạch giậm 35 m |
| Thời gian đo | 5 giây | 5 giây |
| Đà ngắn hơn mốc | Đo từ lúc người nhảy bắt đầu chạy | Đo từ lúc người nhảy bắt đầu chạy |
Máy đo gió đặt cao khoảng 1,22 m, không cách đường chạy quá 2 m. Kết quả ghi bằng mét trên giây, làm tròn lên tới phần mười gần nhất theo chiều dương: đo được +2,03 m/s thì ghi +2,1 m/s, và thế là đã vượt giới hạn. Ở giải lớn, máy đo siêu âm truyền số liệu thẳng lên bảng kết quả.
Ngoài gió, kỷ lục ở vùng cao trên 1.000 m so với mực nước biển vẫn được công nhận, nhưng có ký hiệu "A" (altitude) bên cạnh. Bài về thi đấu ở vùng cao trong danh mục vật lý giải thích không khí loãng ảnh hưởng thế nào.
Những cú nhảy "có gió" nổi tiếng
Lịch sử nhảy xa có nhiều cú nhảy rất xa nhưng không được công nhận kỷ lục vì gió hoặc vì máy đo. Vài ví dụ thường được nhắc trong sách báo điền kinh:
- Carl Lewis, Tokyo 1991: trong trận chung kết Giải vô địch thế giới, Lewis nhảy 8,91 m với gió +2,9 m/s, vượt kỷ lục 8,90 m lúc đó nhưng không được công nhận. Ít phút sau, Mike Powell nhảy 8,95 m với gió +0,3 m/s và lập kỷ lục thế giới, tính tới 2025 vẫn đứng vững.
- Mike Powell, Sestriere 1992: ở khu nghỉ núi Sestriere (Italy), Powell từng nhảy 8,99 m nhưng gió quá mạnh, trên +4 m/s.
- Iván Pedroso, Sestriere 1995: VĐV Cuba nhảy 8,96 m với số đo gió hợp lệ, nhưng thành tích không được phê chuẩn kỷ lục vì có ý kiến cho rằng máy đo gió bị che chắn lúc đo. Đây là ví dụ hay được dùng để nói về tầm quan trọng của quy trình đo.
- Jonathan Edwards, 1995: trước khi lập kỷ lục 18,29 m ở Gothenburg, Edwards từng nhảy ba bước 18,43 m với gió vượt mức cho phép ở một giải châu Âu đầu mùa.
Bob Beamon nhảy 8,90 m ở Mexico City 1968 với gió đo được đúng +2,0 m/s, vừa chạm giới hạn, ở độ cao hơn 2.200 m. Câu chuyện cú nhảy đó có bài riêng ở một wiki khác trong hệ.
Gió trong mười môn và bảy môn phối hợp
Ở các môn phối hợp, nhảy xa là một nội dung trong chuỗi. Quy định về gió để công nhận kỷ lục điểm của mười môn và bảy môn có cách tính riêng, nới hơn so với nhảy xa đơn lẻ. Người cần chính xác nên tra phần phối hợp trong luật World Athletics bản hiện hành; ở đây chỉ cần nhớ rằng một nội dung có gió vẫn được tính điểm bình thường.
Gió và chiến thuật thi đấu
Gió không chỉ là chuyện kỷ lục. Nó thay đổi cả cách người nhảy thi:
- Dịch điểm xuất phát: gió xuôi làm bước dài, dễ giậm lố, nên nhiều VĐV lùi điểm xuất phát một hai bàn chân. Gió ngược thì ngược lại.
- Chờ gió: trong giới hạn thời gian cho mỗi lượt, người nhảy có thể đứng chờ vài giây xem cờ gió hay ống gió cạnh đường chạy rồi mới chạy. Đồng hồ vẫn chạy nên không chờ được lâu.
- Tâm lý: gió xoáy, gió đổi chiều liên tục làm nhiều người chạy đà sai nhịp. Người có đà ổn định thường chịu gió tốt hơn.
Nhảy ba bước nhạy với gió theo một kiểu khác. Gió xuôi giúp đà chạy, nhưng vì có tới ba lần chạm đất, người nhảy đi nhanh hơn bình thường dễ bị "sụp" ở pha bước bộ nếu chân chưa đủ khoẻ để đỡ tốc độ đó. Vì vậy không phải người nhảy ba bước nào cũng thích gió xuôi mạnh; nhiều người chỉ mong gió vừa phải và ổn định. Gió ngang thì gây khó cho cả hai môn: người nhảy bị đẩy lệch khỏi đường chạy đà, chân giậm dễ rơi chéo trên ván.
Với học sinh và VĐV phong trào, gió không ảnh hưởng tới chuyện công nhận gì cả, nhưng nên ghi lại hướng gió khi tập để hiểu vì sao hôm nay giậm lố nhiều.
Cách đọc bảng kết quả
Trong biên bản thi đấu, mỗi lượt nhảy có hai con số: thành tích và gió. Ví dụ "8,12 (+1,4)" là nhảy 8,12 m với gió xuôi 1,4 m/s; "8,20 (+2,6)" thường kèm chữ "w" là có gió. Ký hiệu "x" là lượt hỏng, "–" là bỏ lượt. Ở các bảng thành tích tốt nhất năm, nhiều nơi tách riêng danh sách thành tích hợp lệ và thành tích có gió.
Thành tích có gió vẫn được tính cho huy chương và xếp hạng trong cuộc thi đó. Nó không được công nhận là kỷ lục, và các chuẩn tham dự giải lớn thường cũng chỉ nhận thành tích có gió hợp lệ; muốn chắc thì xem điều lệ từng giải.
Góc nhìn hôm nay
Giới hạn gió +2,0 m/s là một quy ước. Nó không hoàn hảo: một cú nhảy với gió +1,9 m/s được công nhận, còn +2,1 m/s thì không, dù chênh lệch thực tế không đáng kể. Nhưng quy ước này giúp các kỷ lục có thể so với nhau qua nhiều thập kỷ, ở nhiều sân khác nhau.
Lần tới xem nhảy xa, hãy nhìn con số gió hiện cạnh thành tích. Bạn sẽ hiểu vì sao người bình luận đôi khi reo lên rồi chựng lại. Ai muốn kiểm tra kỷ lục và điều kiện gió của từng cú nhảy có thể tra trang kỷ lục và kết quả chính thức của World Athletics.
Câu hỏi thường gặp
Gió bao nhiêu thì nhảy xa không được công nhận kỷ lục?
Gió xuôi trên +2,0 m/s thì thành tích không được công nhận kỷ lục. Cú nhảy vẫn được tính để xếp hạng và trao huy chương, chỉ bị ghi chú là có gió.
Chữ "w" cạnh thành tích nhảy xa nghĩa là gì?
Chữ "w" (wind-assisted) cho biết cú nhảy có gió xuôi vượt +2,0 m/s. Thành tích vẫn hợp lệ cho cuộc thi nhưng không được ghi vào sổ kỷ lục.
Máy đo gió nhảy xa đặt ở đâu?
Máy đặt cạnh đường chạy đà, cách vạch giậm 20 m. Máy đo trong 5 giây kể từ lúc người nhảy đi qua mốc cách vạch giậm 40 m với nhảy xa, 35 m với nhảy ba bước.
Gió xuôi giúp nhảy xa thêm bao nhiêu?
Các ước tính thường cho rằng gió xuôi khoảng 2 m/s có thể giúp thêm khoảng chục centimet với VĐV giỏi. Con số cụ thể khác nhau tuỳ mô hình tính và tuỳ người nhảy.
Gió ngược có bị giới hạn không?
Không. Gió ngược chỉ làm người nhảy thiệt, nên thành tích nhảy trong gió ngược vẫn được công nhận kỷ lục nếu đủ các điều kiện khác.
